QIZAMIQ

Kataral (boshlanish) davri (3–4 kun): Tana haroratining birdan 38°C–39°C gacha ko‘tarilishi bilan boshlanadi. Quruq va qiynovchi yo‘tal, ovoz bo‘g‘ilishi, kuchli burun oqishi kuzatiladi. Konyuktivit: ko‘zlar qizaradi, qovoqlar shishadi, yorug‘likka qaray olmaslik (yorug‘likdan qo‘rqish) va yosh oqishi paydo bo‘ladi. Belskiy — Koplik — Filatov dog‘lari (Asosiy belgi): teriga toshma chiqishidan 1–2 kun oldin, lunj shilliq qavatida (kichik azv tishlari qarshisida) atrofida qizil xoshiyasi bor kichik, oqish dog‘chalar paydo bo‘ladi (xuddi manga yormasi sepilgandek ko‘rinadi). Toshma toshish davri (3–4 kun): Isitma qaytadan 40°C gacha ko‘tariladi, yo‘tal kuchayadi. Toshmalarning bosqichma-bosqich (yuqoridan pastga) toshishi xarakterlidir: 1-kun: toshma quloq orqasiga, yuz va bo‘yinga chiqadi. 2-kun: toshma tana va qo‘llarga tarqaladi. 3-kun: toshma oyoqlarga o‘tadi, yuzdagilar esa oqara boshlaydi. Toshmalar och qizil rangli dog‘ va papulalardan iborat bo‘lib, bir-biri bilan qo‘shilib ketishga va yirik sohalarni hosil qilishga moyil bo‘ladi. Pigmentatsiya (tushish) davri: Toshmalar qorayib, jigarrang tus oladi (pigmentatsiya) va bu jarayon ham toshish tartibida (yuqoridan pastga) kechadi. Isitma tushadi, teri mayda kepaksimon po‘st tashlay boshlaydi.

Kasallik qo‘zg‘atuvchisi — Morbillivirus turkumiga mansub RNK saqlovchi virusdir (paramiksoviruslar oilasi). Virus tashqi muhitda, quyosh nuri, ultrabinafsha nurlar va dezinfeksiyalovchi moddalar ta’sirida tez nobud bo‘ladi. Infeksiya manbai faqat kasal odam hisoblanadi. Bemor yashirin davrning oxirgi 2 kunidan boshlab virus tarqatadi va toshma toshgan kunning 4-kunigacha (asoratlar rivojlansa, 10-kunigacha) atrofdagilar uchun yuqumli bo‘ladi.

Qizamiq ayniqsa 5 yoshgacha bo‘lgan bolalar va kattalarda asoratlari yuqori bo‘lgani sababli xavflidir: Pnevmoniya (o‘pka yallig‘lanishi): qizamiqdagi o‘lim holatlarining eng ko‘p uchraydigan sababi. U virusli yoki ikkilamchi bakterial bo‘lishi mumkin. Otit (o‘rta quloq yallig‘lanishi): bolalarda ko‘p kuzatiladigan asorat. Qizamiq ensefaliti: bosh miya yallig‘lanishi (taxminan 1000 ta bemordan 1 tasida uchraydi), o‘ta og‘ir kechadi va ko‘pincha nevrologik nuqsonlar qoldiradi. Nimo‘tkir sklerozlanuvchi panensefalit (NOSP): kam uchraydigan, biroq o‘lim bilan yakunlanuvchi, sekin rivojlanuvchi asorat bo‘lib, u qizamiq bilan og‘rib tuzalgandan keyin bir necha yil (5–10 yil) o‘tgach bosh miyani yemira boshlaydi.

Yashirin (inkubatsion) davri 9–11 kun davom etadi (profilaktika uchun immunoglobulin olganlarda 21 kungacha uzayishi mumkin). Kasallik kechishida uchta aniq davr ajratiladi: Kataral (boshlanish) davri (3–4 kun): Tana haroratining birdan 38°C–39°C gacha ko‘tarilishi bilan boshlanadi. Quruq va qiynovchi yo‘tal, ovoz bo‘g‘ilishi, kuchli burun oqishi kuzatiladi. Konyuktivit: ko‘zlar qizaradi, qovoqlar shishadi, yorug‘likka qaray olmaslik (yorug‘likdan qo‘rqish) va yosh oqishi paydo bo‘ladi. Belskiy — Koplik — Filatov dog‘lari (Asosiy belgi): teriga toshma chiqishidan 1–2 kun oldin, lunj shilliq qavatida (kichik azv tishlari qarshisida) atrofida qizil xoshiyasi bor kichik, oqish dog‘chalar paydo bo‘ladi (xuddi manga yormasi sepilgandek ko‘rinadi). Toshma toshish davri (3–4 kun): Isitma qaytadan 40°C gacha ko‘tariladi, yo‘tal kuchayadi. Toshmalarning bosqichma-bosqich (yuqoridan pastga) toshishi xarakterlidir: 1-kun: toshma quloq orqasiga, yuz va bo‘yinga chiqadi. 2-kun: toshma tana va qo‘llarga tarqaladi. 3-kun: toshma oyoqlarga o‘tadi, yuzdagilar esa oqara boshlaydi. Toshmalar och qizil rangli dog‘ va papulalardan iborat bo‘lib, bir-biri bilan qo‘shilib ketishga va yirik sohalarni hosil qilishga moyil bo‘ladi. Pigmentatsiya (tushish) davri: Toshmalar qorayib, jigarrang tus oladi (pigmentatsiya) va bu jarayon ham toshish tartibida (yuqoridan pastga) kechadi. Isitma tushadi, teri mayda kepaksimon po‘st tashlay boshlaydi.

Qizamiq virusiga qarshi maxsus dori vositasi mavjud emas, davolash asosan simptomlarni yengillashtirishga qaratilgan. Kasallik og‘ir kechganda bemorlar shifoxonaga yotqiziladi. Yotoq rejimi va ko‘zlarni yorug‘likdan himoya qilish (xona pardalarini to‘sib qo‘yish). Ko‘p miqdorda iliq suyuqlik ichirish, ko‘zlarni iliq fizrastvor yoki shifokor buyurgan tomchilar bilan yuvish. Vitamin A qabul qilish: JSST qizamiq bilan og‘rigan barcha bolalarga yuqori dozada Vitamin A berishni tavsiya etadi, chunki bu o‘lim xavfini va ko‘z asoratlarini (ko‘rlikni) sezilarli darajada kamaytiradi. Yuqori isitmada tushiruvchi dorilar (Paratsetamol, Ibuprofen). Antibiotiklar: faqat va faqat ikkilamchi bakterial asoratlar (pnevmoniya, otit) qo‘shilgandagina shifokor tomonidan buyuriladi.

Emlash (Vaktsinatsiya). Emlash taqvimiga muvofiq, kombinatsiyalangan KQK (Qizamiq, Parotit, Qizilcha) vaksinasi 2 marta qilinadi: birinchi doza 12 oyligida, ikkinchi doza (revaksinatsiya) esa 6 yoshda o‘tkaziladi. Emlash mustahkam immunitet hosil qiladi. Shoshilinch profilaktika: emlanmagan inson bemor bilan muloqotda bo‘lsa, dastlabki 72 soat ichida vaksina qilinishi yoki ilk 5 kun ichida inson immunoglobulini yuborilishi shart (1 yoshgacha bolalar va homiladorlarga).