Moyak saratoni – erkaklar jinsiy tizimiga tegishli bo‘lgan xavfli shish (rak) kasalligi bo‘lib, u moyak to‘qimalarida nazoratsiz hujayralar bo‘linishi natijasida rivojlanadi. Ushbu kasallik onkologik xastaliklar ichida nisbatan kam uchrasa-da (barcha xavfli o‘smalarning taxminan 1-2% ini tashkil qiladi), u 15 yoshdan 35-40 yoshgacha bo‘lgan yosh erkaklar va o‘smirlar o‘rtasida eng ko‘p tarqalgan saraton turi hisoblanadi.
Moyak saratoni – erkaklar jinsiy tizimiga tegishli bo‘lgan xavfli shish (rak) kasalligi bo‘lib, u moyak to‘qimalarida nazoratsiz hujayralar bo‘linishi natijasida rivojlanadi. Ushbu kasallik onkologik xastaliklar ichida nisbatan kam uchrasa-da (barcha xavfli o‘smalarning taxminan 1-2% ini tashkil qiladi), u 15 yoshdan 35-40 yoshgacha bo‘lgan yosh erkaklar va o‘smirlar o‘rtasida eng ko‘p tarqalgan saraton turi hisoblanadi.
Moyak saratoni qanday diagnostika qilinadi
Yorg‘oq a’zolari UZIsi: O‘simtaning joylashishi, o‘lchami va tuzilishini (zichligini) aniqlab beruvchi birlamchi, tezkor tekshiruv. Onkomarkerlar (Qon tahlili): Moyak saratoni uchun xos bo‘lgan maxsus oqsillarni aniqlash: AFP (Alfa-fetoprotein) – faqat noseminomalarda ko‘tariladi. b-XGCh (Beta-Xorionik gonadotropin) – seminomalarda ham, noseminomalarda ham ko‘tarilishi mumkin.
LDG (Laktatdegidrogenaza) – o‘simtaning umumiy hajmi va agressivligini ko‘rsatadi. KT (Kompyuter tomografiyasi): Qorin bo‘shlig‘i, kishi chanog‘i va ko‘krak qafasi KTsi limfa tugunlari hamda boshqa a’zolarga metastazlar tarqalganligini tekshirish uchun o‘tkaziladi. Gistologik tekshiruv: Yakuniy tashxis faqat operatsiya davomida olib tashlangan moyak to‘qimasini mikroskop ostida tekshirilgandan keyin qo‘yiladi. (Moyak shishlarida biopsiya – igna sanchish orqali namuna olish mumkin emas, chunki bu saraton hujayralarining yorg‘oq bo‘ylab tarqalib ketishiga sabab bo‘ladi).
Moyak saratonining simptomlari qanday
Moyak saratoni dastlabki bosqichlarda og‘riqsiz kechishi bilan xavflidir. Bemorlar ko‘pincha quyidagilarni sezishadi: Moyak ichida qattiq, tugunsimon, og‘riqsiz shish yoki zichlik paydo bo‘lishi. Yorg‘oqda og‘irlik, to‘lishish yoki simillagan noqulaylik hissi. Moyakning shakli yoki o‘lchami keskin o‘zgarishi (kattalashishi yoki deformatsiyasi).
Yorg‘oq ichida to‘satdan suyuqlik yig‘ilishi (reaktiv gidrosele).Metastatik belgilar (kechki bosqichlarda): Qorin orqasida va belda doimiy og‘riqlar (limfa tugunlari kattalashganda), yo‘tal, qon tuflash, nafas qisilishi(o‘pkaga metastaz berganda, ginekomastiya (ko‘krak bezlarining kattalashishi va og‘rishi – gormonal o‘zgarishlar tufayli).
Moyak saratonining sabablari qanday
Irsiy (genetik) moyillik: Oilada (ota yoki akada) moyak saratoni uchrashi. Moyak disgeneziyasi sindromi: Moyakning tug‘ma nuqsonli rivojlanishi, Klinefelter sindromi va gipospadiya. O‘tmishdagi kasalliklar: Birinchi moyakda saraton o‘tkazgan bemorlarda ikkinchi moyakda ham shish paydo bo‘lish xavfi yuqori bo‘ladi. Etnik omil: Kasallik oq tanli (yevropoid) erkaklarda boshqa irqlarga qaraganda ko‘proq aniqlanadi.
Moyak saratonining asoratlari qanday
Metastazlar: Davolanmagan taqdirda saraton hayotiy muhim a’zolarga (o‘pka, miya) tarqalib, o‘limga olib keladi. Bepushtlik (Infertillik): Kasallikning o‘zi yoki o‘tkazilgan ximiyaterapiya va nur terapiyasi spermatogenezni (spermatozoidlar ishlab chiqarilishini) buzishi mumkin. Gormonal buzilishlar: Testosteron darajasining pasayishi (agar ikkinchi moyak ham shikastlangan yoki zaif bo‘lsa).
Psixologik muammolar: Yoshlik davrida onkologik kasallikka chalinish va organ yo‘qotilishi sababli kelib chiqadigan depressiya va xavotir.
Moyak saratoni bosqichlari qanday
I bosqich: O‘simta faqat moyakning o‘zida joylashgan bo‘lib, tashqariga (limfa tugunlari yoki boshqa a’zolarga) tarqalmagan. II bosqich: Saraton hujayralari qorin bo‘shlig‘i orqasidagi (retroperitoneal) limfa tugunlariga tarqalgan (metasataz bergan). III bosqich: Uzoq a’zolarga (o‘pka, jigar, suyaklar yoki miya) yoki chov sohasidan uzoqdagi limfa tugunlariga metastazlar tarqalgan.
Moyak saratoni qanday davolanadi
Radikal inguinal orxektomiya: Davolashning birinchi va majburiy bosqichi. Zararlangan moyak chov sohasi orqali kesma qilinib, urug‘ tizimchasi bilan birga butunlay olib tashlanadi. (Bitta moyak olib tashlanganda ham erkaklik gormonlari va jinsiy funksiya ikkinchi sog‘lom moyak hisobiga to‘liq saqlanib qolishi mumkin). Ximiyaterapiya (Kimyoviy dori vositalari): Ko‘pincha platina asosidagi guruh dori vositalari (masalan, BEP sxemasi: Bleomitsin, Etopozid, Sisplatin) qo‘llaniladi. II va III bosqichlarda, shuningdek I bosqichda qaytalanish xavfi yuqori bo‘lganda buyuriladi. Radioterapiya (Nur terapiyasi): Asosan seminomalarda, qorin orqasidagi limfa tugunlarini nurlantirish uchun qo‘llaniladi (noseminomalar nurga sezgir emas).
Retroperitoneal limfodissection (RPLND): Qorin orqasidagi metastaz bergan limfa tugunlarini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash operatsiyasi (ko‘pincha noseminomalarda qo‘llaniladi).
Moyak saratoni profilaktikasi
Moyakni o‘zi mustaqil tekshirish(Samodiagnostika): Har bir erkak 15 yoshdan boshlab oyiga bir marta dush qabul qilgandan keyin (yorg‘oq terisi yumshagan paytda) moyaklarini qo‘l bilan paypaslab, shish, qattiqlik yoki o‘zgarishlar bor-yo‘qligini tekshirishi kerak. Kriptorxizmni o‘z vaqtida davolash: Bolalikda aniqlangan kriptorxizmni urolog tavsiyasiga ko‘ra hayotining dastlabki 1-2 yilligida operatsiya qilib yorg‘oqqa tushirish shart.Muntazam urolog ko‘rigi: Ayniqsa xavf guruhiga kiruvchi (onasi yoki akasida ushbu saraton bo‘lgan, bolalikda kriptorxizm o‘tkazgan) erkaklar uchun yillik tekshiruvlar zarur.