HAYZ SIKLI BUZILISHI

Hayz sikli buzilishlari quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin: hayzning kechikishi yoki erta kelishi, hayzning umuman kelmasligi (amenoreya), hayzlar orasida qon kelishi, hayz qonining juda ko‘p yoki juda kam bo‘lishi, hayzning 7 kundan ortiq davom etishi, kuchli og‘riqli hayz (dismenoreya), hayz siklining muntazam bo‘lmasligi, jinsiy aloqadan keyin qon kelishi, holsizlik, bosh aylanishi va kamqonlik belgilari. Bu simptomlar kuzatilganda ginekolog ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi.

Gormonal buzilishlar: gipotalamus-gipofiz-tuxumdonlar tizimi ishidagi nuqsonlar, shuningdek, boshqa endokrin a’zolar (qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari) kasalliklari. Ginekologik kasalliklar: poliplar, bachadon miomasi, endometrioz, tuxumdonlar polikistozi (SPKYA), yallig‘lanish jarayonlari (endometrit, adneksit). Neyrogen omillar: kuchli yoki surunkali stresslar, depressiya, uyqusizlik (asab tizimi hayz siklini to‘g‘ridan-to‘g‘ri boshqaradi). Tashqi omillar: iqlimning keskin o‘zgarishi, qattiq parhezlar (diyetalar) yoki vaznning keskin kamayishi/ortishi, og‘ir jismoniy mehnat yoki sport. Dori-darmonlar ta’siri: gormonal kontratseptivlarni tartibsiz ichish yoki to‘satdan to‘xtatish, antigidrepsantlar, kortikosteroidlar qabul qilish.

Bepushlik: tartibsiz sikl ko‘p hollarda ovulyatsiya bo‘lmayotganidan (anovulyatsiya) dalolat beradi, ovulyatsiyasiz esa homiladorlik sodir bo‘lmaydi. Anemiya (kamqonlik): doimiy ko‘p qon ketishi natijasida gemoglobin va temir miqdori tushib ketadi, bu esa surunkali charchoqqa sabab bo‘ladi. Giperplaziya va endometriy saratoni: hayzning normal kelmasligi va qonning vaqtida yangilanmasligi (amenoreya yoki oligomenoreyada) bachadon ichki qavatining haddan tashqari qalinlashib, onkologik xavf ortishiga olib keladi.

1. Epizodik (tasodifiy) buzilish: shamollash, stress yoki safar tufayli hayzning bir marta 7-10 kunga surilishi. Odatda o‘z-o‘zidan tiklanadi. 2. Turg‘un buzilish: 3–6 oy va undan ko‘p vaqt davomida hayz mutlaqo tartibsiz bo‘lib qoladi. Simptomlar (og‘riq, ko‘p qon ketish) kuchayadi. 3. Surunkali (o‘tkazib yuborilgan) bosqich: hayzning butkul to‘xtab qolishiga (amenoreya) yoki shoshilinch yordam talab qiluvchi muntazam bachadon qon ketishlariga olib keladi.

Turmush tarzini to‘g‘rilash: uyquni normallashtirish, to‘liq va foydali ovqatlanish, stressni kamaytirish, vaznni me’yorga keltirish (ko‘p hollarda siklni tiklash uchun shuning o‘zi yetarli bo‘ladi). Gormonal terapiya: siklni boshqarish, polikistozyni yoki gormonlar tanqisligini davolash uchun dorilar (KOK, gestagenlar) buyuriladi. Xirurgik davolash: qon ketishga sabab bo‘layotgan poliplar, mioma tugunlari yoki endometrioz o‘choqlarini jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash. Gemostatik (qonni to‘xtatuvchi) terapiya: hayz o‘ta ko‘p kelganda va qon ketishlarda qo‘llaniladi (traneksam kislotasi va h.k.).

Kichik o‘zgarishlarni ham o‘z vaqtida payqash uchun hayz kalendarini (mobil ilovalar yordamida) muntazam yuritish. Ekstremal (o‘ta og‘ir) parhezlardan va vaznning keskin o‘zgarishidan saqlanish. Ginekologik va endokrin tizim kasalliklarini o‘z vaqtida davolash. Stress darajasini nazorat qilish va to‘liq dam olishga vaqt ajratish