O'T-TOSH KASALLIGI (XOLELITIAZ)

Kasallik uzoq vaqt davomida hech qanday belgisiz (yashirin) kechishi mumkin. Biroq toshlar joyidan siljiganda yoki yoʻllarni toʻsib qoʻyganda quyidagi simptomlar yuzaga keladi: Jigar (oʻt) kolikasi: Oʻng qovurgʻa ostida toʻsatdan boshlanadigan, oʻta kuchli, chidab boʻlmas xanjarli yoki simillovchi ogʻriq. Bu ogʻriq oʻng yelkaga, kurakka va boʻyinga tarqaladi, koʻpincha kechasi, yogʻli ovqatdan soʻng rivojlanadi. Koʻngil aynishi va qusish: Qusgandan keyin ham bemor yengillik his qilmaydi, qusuq tarkibida oʻt suyuqligi (achchiq sariq-yashil modda) boʻladi. Ogʻizda achchiq taʼm sezilishi, qorin dam boʻlishi (metiorizm) va kekirish. Mexanik sariqlik: Agar tosh umumiy oʻt yoʻlini toʻsib qoʻysa, koʻzning oqi va teri sargʻayadi, peshob rangi toʻq (pivo rangiga oʻxshash) boʻladi, najas esa oqish (gilbota rangiga) kiradi. Tana haroratining koʻtarilishi va qaltirash (yalligʻlanish jarayoni qoʻshilganda).

Toshlar hosil boʻlishiga quyidagi asosiy omillar sabab boʻladi: Modda almashinuvining buzilishi (ayniqsa, qonda va oʻt suyuqligida xolesterin miqdorining haddan tashqari koʻpayib ketishi). Oʻt pufagida oʻt suyuqligining dimlanishi (kam harakat hayot tarzi, homiladorlik yoki uzoq vaqt och qolish sababli pufakning yaxshi qisqarmasligi). Notoʻgʻri ovqatlanish (yuqori kaloriyali, xolesteringa boy, yogʻli va shirin taomlarni muntazam isteʼmol qilish, kletchatka yetishmasligi). Semizlik va vaznning keskin kamayishi (vaznni juda tez yoʻqotganda jigar koʻp miqdorda xolesterin ajratadi, bu esa tosh hosil boʻlishini tezlashtiradi). Irsiy (genetik) moyillik va yosh omili (yosh oʻtgan sari tosh paydo boʻlish xavfi ortadi). Gormonal oʻzgarishlar (estrogen gormonining yuqori darajasi, shu jumladan gormonal kontratseptivlar qabul qilish oʻt tarkibini oʻzgartiradi).

Kasallikka befarq qarash juda ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin: Oʻtkir xolesistit: Tosh devorni ezib qoʻyishi yoki infeksiya tushishi natijasida oʻt pufagining oʻtkir yalligʻlanishi va yiringlashi (bu holat shoshilinch operatsiyani talab qiladi). Oʻtkir biliar pankreatit: Tosh umumiy yoʻlni toʻsib qoʻyganda, oʻt suyuqligi meʼda osti beziga uriladi va uni yalligʻlantiradi (hayot uchun oʻta xavfli holat). Xolangit: Oʻt yoʻllarining yiringli yalligʻlanishi. Oʻt pufagi teshilishi (perforatsiyasi) va qorin boʻshligʻida oʻtli peritonit rivojlanishi.

1. Fizik-kimyoviy (Dastlabki yoki Latent) bosqich Bu bosqichda o‘t pufagida hali shakllangan, qattiq toshlar bo‘lmaydi. Biroq, o‘t suyuqligining (safro) tarkibi o‘zgargan bo‘ladi. Safroda xolesterin miqdori ko‘payib ketadi va uni erituvchi safro kislotalari kamayadi. Natijada safro quyuqlashadi va "biliar bulyon" yoki "safro mumi" (slaj) hosil bo‘ladi. Deyarli hech qanday belgi bermaydi. Inson o‘zida kasallik boshlanayotganini sezmaydi. 2. Tosh shakllanishi (Asimptomatik) bosqich Quyuqlashgan cho‘kmalardan asta-sekin qattiq kristallar va vaqt o‘tishi bilan haqiqiy toshlar hosil bo‘ladi. O‘t pufagi ichida bitta yoki bir nechta, mayda yoki yirik toshlar paydo bo‘ladi. Biroq, bu toshlar pufak tubida erkin yotgani va safro oqimini to‘sib qo‘ymagani uchun og‘riq bermaydi. 3. Klinik alomatlar (Simptomatik) bosqich Toshlar o‘t pufagi bo‘yniga yoki o‘t yo‘llariga qarab harakatlanganda va u yerga tiqilib qolganda boshlanadi. Nimalar sodir bo‘ladi: Safro oqimi to‘siladi, o‘t pufagi ichidagi bosim ortadi va uning devorlari qisqarib, toshni itarib chiqarishga harakat qiladi.O‘t sanchig‘i (Biliar kolika): O‘ng qovurg‘a ostida to‘satdan boshlanadigan, kuchli, simillovchi yoki pichoq sanchgandek og‘riq. Bu og‘riq ko‘pincha o‘ng yelka, kurak yoki bo‘yinga uzatiladi. Ko‘pincha og‘riq yog‘li, qovurilgan yoki achchiq ovqat yegandan 1-2 soat keyin, yo bo‘lmasa tunda boshlanadi. Ko‘ngil aynishi va qusish (qusishdan keyin ham yengillik hissi bo‘lmaydi). Og‘izda achchiq ta’m sezilishi, qorin dam bo‘lishi. 4. Asoratlar bosqichi (O‘tkir bosqich) Agar 3-bosqichda shifokorga murojaat qilinmasa va tiqilib qolgan tosh o‘z joyidan siljib, safro yo‘lini ochmasa, jiddiy asoratlar rivojlanadi. Bu hayot uchun xavfli bosqich hisoblanadi

Davolash usullari kasallikning kechishi va bemorning holatiga qarab belgilanadi: Konservativ (dorilar bilan) davolash: Faqat mayda (10-15 mm gacha boʻlgan), tarkibida kalsiy boʻlmagan xolesterinli toshlarda va oʻt pufagi yaxshi qisqarganda qoʻllaniladi. Buning uchun ursodeoksixol kislotasi (Ursofalk, Ursosan) uzoq vaqt (6 oydan 2 yilgacha) ichiladi. Biroq bu usulda toshlarning qayta paydo boʻlish xavfi yuqori. Parhez (5-sonli parhez): Yogʻli goʻshtlar, hayvon yogʻlari, qovurilgan va achchiq ovqatlar, dudlangan mahsulotlar taqiqlanadi. Ovqat qaynatilgan, bugʻda pishirilgan va tez-tez (kuniga 5 marta) isteʼmol qilinishi kerak. Jarrohlik amaliyoti (Xolesistektomiya): Toshlar xuruj qilganda yagona samarali usul oʻt pufagini toshlari bilan birga olib tashlashdir.

Faol va jismoniy harakatda boʻlish (sport, piyoda yurish oʻt dimlanishini bartaraf etadi). Toʻgʻri va muntazam ovqatlanish, uzoq vaqt och qolishdan yoki aksincha, bir marta haddan ortiq koʻp eyishdan (perezagruzka) qochish. Ratsionda shakar va hayvon yogʻlarini kamaytirib, sabzavotlar, mevalar hamda oʻsimlik moylari miqdorini koʻpaytirish. Tana vaznini nazorat qilish va semizlikka yoʻl qoʻymaslik (lekin vaznni keskin va ochlik bilan kamaytirmaslik kerak). Suv ichish rejimiga rioya qilish (kuniga yetarli miqdorda toza suv ichish oʻt suyuqligining quyilishini oldini oladi).