PREDDIABET TOSHKENTDA

Mutlaqo ko‘p hollarda preddiabet butunlay alomatlarsiz (simptomlarsiz) kechadi. Inson yillar davomida qand miqdori yuqoriligi bilan yashab, o‘zini yaxshi his qilishi va kasallikdan shubhalanmasligi mumkin. Kamdan-kam hollarda o‘ziga xos bo‘lmagan belgilar paydo bo‘lishi mumkin, ularni ko‘pincha oddiy charchoqqa yo‘yadilar: tez toliqish, ovqatdan keyin uyqu bosishi, og‘izning biroz qurishi, mayda jarohatlarning sekin bitishi yoki bo‘yin, qo‘ltiq osti va tirsak sohalarida terining qorayishi (qora akantoz — insulinorezistentlik belgisi).

Preddiabetning asosiy sababi — iste’mol qilinayotgan kaloriyalar miqdori va ularning sarflanishi o‘rtasidagi nomutanosiblikdir. Poytaxt aholisi borgan sari yuqori kaloriyali taomlar, fastfud, shirin gazlangan ichimliklar hamda tarkibida ko‘p miqdorda tez so‘riluvchi uglevodlar bo‘lgan an’anaviy yog‘li taomlarni (palov, somsa) ko‘proq iste’mol qilmoqda. Buning ustiga kamharakat turmush tarzi (gipodinamiya), piyoda yurish o‘rniga shaxsiy avtomobil va jamoat transportidan faol foydalanish qo‘shilganda, tana hujayralari insulin gormoniga nisbatan sezgirligini yo‘qotadi (insulinorezistentlik rivojlanadi). Qo‘shimcha omillarga shahar sharoitidagi surunkali stress, uyqu rejimining buzilishi, ortiqcha tana vazni va genetik moyillik kiradi.

Preddiabetning eng asosiy va eng ko‘p kuzatiladigan asorati — uning surunkali 2-tur qandli diabetga o‘tib ketishidir. Bu turmush tarzini o‘zgartirmagan ko‘pchilik insonlarda 3–5 yil ichida sodir bo‘ladi. Biroq, hatto preddiabet bosqichida ham qondagi ortiqcha qand qon tomirlari va nerv tolalarini asta-sekin shikastlay boshlaydi. Bu yurak-qon tomir kasalliklari (ateroskleroz, arterial gipertenziya, erta infarkt yoki insult) rivojlanishi xavfini sezilarli darajada oshiradi, shuningdek, ko‘rish qobiliyatining yomonlashishiga va buyraklarning ilk zararlanishiga olib kelishi mumkin.

Preddiabetning o‘zi sog‘lomlik va diabet o‘rtasidagi oraliq bosqich hisoblanadi, biroq tibbiyot amaliyotida u ikkita asosiy klinik shaklga (buzilish shakllariga) bo‘linadi: Nahorgi glikemiyaning buzilishi — glyukoza darajasi faqat ertalab, och qoringa yuqori bo‘lib, ovqatdan keyin me’yorga qaytadigan holat. Glyukozaga tolerantlikning buzilishi — nahorgi qand miqdori me’yorda bo‘lishi mumkin, ammo ovqatlanishdan yoki uglevod yuklamasidan keyin tana uni o‘z vaqtida me’yoriy ko‘rsatkichlarga qaytara olmaydigan holat. Ko‘p bemorlarda ushbu ikkala shakl bir vaqtning o‘zida aniqlanadi.

Preddiabetni davolash 90% dori-darmonsiz usullarga asoslangan. Eng asosiy dori — bu ovqatlanishni tubdan o‘zgartirish va jismoniy faollikdir. Shakar, shirinliklar, oq non, fastfud va shirin ichimliklarni butunlay chiqarib tashlash, shuningdek, yog‘li milliy taomlar porsiyasini kamaytirish zarur. Har kuni kamida 10 000 qadam yurish yoki 30–40 daqiqa sport bilan shug‘ullanish (Toshkent bog‘larida faol sayr qilish, suzish, fitnes) tavsiya etiladi. Xavfi yuqori bo‘lgan va kuchli semizlikdan aziyat chekayotgan bemorlarga endokrinolog shifokor hujayralarning insulin gormoniga sezgirligini oshirish uchun qo‘shimcha ravishda dori vositalari bilan davolashni (masalan, metformin preparatlarini) buyurishi mumkin.

Preddiabetning profilaktikasi sog‘lom vaznni saqlash va oqilona ovqatlanish tamoyillariga rioya qilishdan iborat. Poytaxt aholisi uchun bayram tadbirlari va kechki mehmonchiliklarda muntazam ravishda me’yoridan ortiq ovqatlanishdan tiyilish muhimdir (ayniqsa, kechki palov va yog‘li go‘sht iste’mol qilish madaniyatiga e’tibor qaratish lozim). Ko‘proq harakat qilish, stressni cheklash va to‘yib uxlash zarur. Toshkentning 35 yoshdan oshgan barcha aholisiga, shuningdek, ortiqcha vaznga ega bo‘lgan har qanday yoshdagi insonlarga o‘z sog‘lig‘ini nazorat qilish uchun yilda bir marta profilaktika maqsadida qondagi qand miqdorini aniqlash uchun qon tahlili topshirish tavsiya etiladi.