INSULINOREZISTENTLIK TOSHKENTDA

Ko‘pincha insulinorezistentlik yaqqol o‘ziga xos belgilarga ega bo‘lmaydi, biroq e’tiborli inson quyidagi simptomlarni sezishi mumkin: abdominal semizlik (yog‘ asosan qorin va bel sohasiga to‘planadi), doimiy ochlik hissi va shirinlik yoki xamir ovqatlarga nisbatan kuchli moyillik, ovqatlangandan 30–40 daqiqa o‘tgach holsizlik va kuchli uyqu bosishi, kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi. Xarakterli tashqi belgi qora akantoz hisoblanadi — tana burmalaridagi (bo‘yinda, qo‘ltiq ostida, tirsaklarda) terining qorayishi va biroz g‘allanishi, shuningdek, terida ko‘plab papillomalarning paydo bo‘lishidir.

Insulinorezistentlikning yetakchi sababi — yog‘ to‘qimasining, ayniqsa qorin sohasidagi visseral (ichki) yog‘larning ortiqcha to‘planishidir. Ko‘p miqdordagi erkin yog‘ kislotalari hujayralar ichidagi insulin signallari yo‘llarini to‘sib qo‘yadi. Boshqa eng muhim sabablarga gipodinamiya (kamharakat turmush tarzi), muntazam ravishda me’yoridan ortiq ovqatlanish va ratsionda oddiy uglevodlarning (shakar, pishiriqlar, fastfud) ko‘pligi kiradi. Surunkali stress (kortizol gormonining ko‘pligi tufayli), uyqu yetishmasligi, yosh omili, shuningdek, genetik xususiyatlar va hamroh bo‘lgan endokrin buzilishlar (masalan, tuxumdonlar polikistozi sindromi) ham muhim rol o‘ynaydi.

Uzoq vaqt davom etgan insulinorezistentlik og‘ir metabolik asoratlarga olib keladi. Ulardan eng ko‘p kuzatiladigani — preddiabet va 2-tur qandli diabet rivojlanishidir. Surunkali yuqori insulin organizmda natriy va suvni ushlab qoladi, bu esa arterial gipertenziyani (yuqori qon bosimi) keltirib chiqaradi. Jigar tomonidan jigar yog‘ bosishi (notoksik yog‘li gepatoz) rivojlanadi, bu esa sirrozgacha o‘tib ketishi mumkin. Ayollarda insulinorezistentlik tuxumdonlar faoliyatini buzib, bepushtlikka (tuxumdonlar polikistozi) sabab bo‘ladi, erkaklarda esa testosteron darajasini pasaytiradi. Shuningdek, erta ateroskleroz, infarkt va insult xavfi sezilarli darajada ortadi.

Rasmiy tasnifda insulinorezistentlikning alohida bosqichlari mavjud emas, chunki bu mustaqil kasallik emas, balki sindromdir. Biroq, shartli ravishda uning rivojlanishini uchta bosqichga bo‘lish mumkin: Boshlang‘ich (kompensatsiyalangan) — hujayralar sezgirligi pasaygan, ammo me’da osti bezi ko‘proq insulin ishlab chiqarib, vaziyatni osonlikcha jilovlaydi. Qondagi qand miqdori a’lo darajada bo‘ladi, alomatlar deyarli kuzatilmaydi. Subkompensatsiyalangan — insulin darajasi doimiy ravishda eng yuqori ko‘rsatkichlarda turadi. Belgilar paydo bo‘ladi (vazn ortishi, shirinlikka moyillik), qand miqdori tebrana boshlaydi, preddiabet rivojlanadi. Dekompensatsiyalangan — me’da osti bezi toliqadi va ortiqcha insulin ishlab chiqara olmay qoladi. Qondagi qand miqdori keskin ko‘tariladi va jarayon 2-tur qandli diabetga o‘tadi.

Insulinorezistentlikni davolashning asosi turmush tarzini o‘zgartirish hisoblanadi. Bosh maqsad — vaznni kamaytirish va hujayralarning insulinga bo‘lgan sezgirligini qaytarishdir. Kam uglevodli parhez tayinlanadi: shakar, fastfud, shirin ichimliklar butunlay chiqarib tashlanadi, oq un mahsulotlari cheklanadi, kletchatka (sabzavotlar) va sifatli oqsillarga urg‘u beriladi. Muntazam jismoniy faollik (kuniga 30 dan 60 daqiqagacha kardio va kuch mashqlari) juda muhim, chunki ishlayotgan mushaklar glyukozani insulin ishtirokisiz ham faol o‘zlashtiradi. Zarur hollarda, endokrinolog shifokor dori terapiyasini — biguanidlar guruhiga mansub preparatlarni (metformin) tayinlaydi, ular jigarda glyukoza ishlab chiqarilishini kamaytiradi va hujayralar tomonidan uning o‘zlashtirilishini yaxshilaydi.

Insulinorezistentlikning profilaktikasi tana vaznini nazorat qilish va faol kun tartibini saqlashga asoslanadi. Ortiqcha vazn paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymang, bel aylanangizni nazorat qilib boring. Balanslashtirilgan ovqatlanishga harakat qiling, tez-tez tamaddi qilishdan (perekus) tiyiling (har bir tamaddi insulin ajralishini chaqiradi), ovqatlanishlar oralig‘ida toza tanaffuslarga rioya qiling. Hayotingizga majburiy jismoniy faollikni kiriting: lift yoki transport o‘rniga piyoda yuring. Muhim element — surunkali stressga qarshi kurashish va uyqu rejimiga rioya qilishdir (sutkasiga kamida 7–8 soat, soat 23:00 gacha uxlash), chunki sifatli uyqu uglevodlar almashinuviga to‘g‘ridan-to‘giy ta’sir ko‘rsatadi.