O‘TKIR OSTI TIREOIDITI TOSHKENTDA

O‘tkir osti tireoiditning simptomlari o‘tkir boshlanadi va juda qiynoqli namoyon bo‘ladi. Eng asosiy simptom — qalqonsimon bez joylashgan bo‘yinning oldingi yuzasidagi intensiv, kuchli og‘riqdir. Bezning o‘zi ozgina teginganda ham keskin og‘riqli bo‘ladi. Bu og‘riq yutinganda, boshni burganda kuchayadi va ko‘pincha quloqlarga, pastki jag‘ga yoki ensaga uzatiladi (irradiatsiya qiladi), shu sababli bemorlar ko‘pincha adashib LOR shifokori yoki stomatologga murojaat qilishadi. Shu bilan birga tana harorati ko‘tariladi (38–39 darajagacha), qonda gormonlar ortiqchaligi sababli kuchli holsizlik, lanklik, ko‘p terlash, yurak urishi tezlashishi va qo‘llarda qaltiroq paydo bo‘ladi.

O‘tkir osti tireoiditning sabablari yuqori nafas yo‘llarining virusli infeksiyalari bilan bevosita bog‘liqdir. Qalqonsimon bezda yallig‘lanish jarayonini boshlab beruvchi asosiy qo‘zg‘atuvchilar gripp viruslari, adenoviruslar, Koksaki viruslari, epidemik parotit (tepki) virusi va boshqa respirator viruslar hisoblanadi. Virus bez to‘qimasiga kirib, hujayralar tuzilishini shikastlaydi. Muhim omillardan biri genetik moyillikdir: muayyan genetik markerga (HLA-B35) ega bo‘lgan odamlarda oddiy shamollashdan keyin ushbu patologiya rivojlanish xavfi bir necha barobar yuqori bo‘ladi.

O‘tkir osti tireoiditining asoratlari o‘z vaqtida tashxis qo‘yilganda kam hollarda uchraydi. Eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya oqibat (taxminan 5–10% bemorlarda) barqaror, qaytmas gipotireozning rivojlanishidir, bunda bez yallig‘lanishdan keyin qayta tiklana olmaydi va inson umrbod gormonlar qabul qilishga majbur bo‘ladi. Noto‘g‘ri davolash yoki dorilarni vaqtli to‘xtatishda tez-tez retsidivlar (yallig‘lanish va og‘riqning qayta avj olishi) yuzaga keladi. Tireotoksik fazaning og‘ir kechishida yurakka tushadigan yuqori yuklama tufayli yurak ritmining buzilishlari rivojlanishi mumkin. Klassik o‘tkir osti tireoiditida yiringli asoratlar kuzatilmaydi.

O‘tkir osti tireoiditi kechishida to‘rtta ketma-ket bosqich aniq ajralib turadi: Boshlang‘ich (tireotoksik) bosqich — 4–8 hafta davom etadi. Hujayralar yemiriladi, gormonlar qonga chiqadi. Bo‘yindagi kuchli og‘riqlar, yuqori harorat va gipertireoz simptomlari (puls tezlashishi, terlash, xavotir) bilan xarakterlanadi. Eutireoz (o‘tish) bosqichi — 1–3 hafta davom etadi. Yemirilgan follikulalardagi gormonlar zaxirasi tugaydi, yallig‘lanish pasaya boshlaydi, og‘riqlar kamayadi, qondagi gormonlar darajasi vaqtincha me’yorga keladi. Gipotireoid bosqich — bir necha haftadan bir necha oygacha davom etadi. Ko‘p hujayralar shikastlangani sababli, bez vaqtincha yetarli gormon ishlab chiqara olmaydi. Bemor holsizlik, teri quruqligi, uyquchanlik va sovqotishni his qiladi. Sog‘ayish bosqichi — qalqonsimon bez tuzilishi to‘liq tiklanadi, funksiyasi normallashadi, barcha gormonlar va yallig‘lanish markerlari (EChT/SOE) butunlay me’yorga qaytadi. O‘tkir osti tireoiditi kechishida to‘rtta ketma-ket bosqich aniq ajralib turadi: Boshlang‘ich (tireotoksik) bosqich — 4–8 hafta davom etadi. Hujayralar yemiriladi, gormonlar qonga chiqadi. Bo‘yindagi kuchli og‘riqlar, yuqori harorat va gipertireoz simptomlari (puls tezlashishi, terlash, xavotir) bilan xarakterlanadi. Eutireoz (o‘tish) bosqichi — 1–3 hafta davom etadi. Yemirilgan follikulalardagi gormonlar zaxirasi tugaydi, yallig‘lanish pasaya boshlaydi, og‘riqlar kamayadi, qondagi gormonlar darajasi vaqtincha me’yorga keladi. Gipotireoid bosqich — bir necha haftadan bir necha oygacha davom etadi. Ko‘p hujayralar shikastlangani sababli, bez vaqtincha yetarli gormon ishlab chiqara olmaydi. Bemor holsizlik, teri quruqligi, uyquchanlik va sovqotishni his qiladi. Sog‘ayish bosqichi — qalqonsimon bez tuzilishi to‘liq tiklanadi, funksiyasi normallashadi, barcha gormonlar va yallig‘lanish markerlari (EChT/SOE) butunlay me’yorga qaytadi.

O‘tkir osti tireoiditini antibiotiklar bilan davolash mutlaqo samarasiz, chunki kasallikning tabiati viruslidir. Davolashning asosini yallig‘lanishga qarshi preparatlar tashkil etadi. Yengil shakllarida nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar (Nimesulid, Ibuprofen) buyuriladi. O‘rta va og‘ir shakllarida oltin standart — glyukokortikoidlar, ya’ni gormonal yallig‘lanishga qarshi vositalarni (Prednizolon) tayinlash hisoblanadi. Prednizolon bilan davolash uzoq muddatli bo‘lib (1 oydan 3 oygacha), retsidiv kelib chiqmasligi uchun dori dozasi juda sekin, asta-sekin kamaytirib boriladi. Birinchi fazada pulsni pasaytirish va yurakni himoya qilish uchun beta-blokatorlar (Anaprilin, Bisoprolol) buyuriladi.

O‘tkir osti tireoiditining profilaktikasi organizm himoya kuchlarini umumiy mustahkamlash va virusli kasalliklarning oldini olishdan iborat. Maxsus (spetsifik) profilaktikasi mavjud emas. Gripp, qizamiq va boshqa infeksiyalarga qarshi o‘z vaqtida emlanish (vaksinatsiya) o‘tkazish zarur. O‘RVI mavsumiy avj olgan davrlarda odamlar ko‘p to‘planadigan joylardan saqlanish, organizmni chiniqtirish, to‘liq va sifatli ovqatlanish hamda vitaminlar qabul qilish muhimdir. Har qanday shamollash kasalliklarini shifokor nazorati ostida, yotoq rejimiga rioya qilgan holda davolash lozim va qalqonsimon bezda asorat qo‘zg‘atmaslik uchun virusli infeksiyalarni aslo "oyoqda o‘tkazish" mumkin emas.