BOSH MIYA O'SMASI

Umummiya belgilari: Bosh og‘rig‘i: Ertalabki vaqtda kuchli bo‘ladigan, yotgan holatda kuchayadigan va yskirgan, aksirgan vaqtda chidab bo‘lmas darajaga yetadigan og‘riq. Qusish va ko‘ngil aynishi: Ertalab, ovqatlanishga bog‘liq bo‘lmagan va qusgandan keyin ham yengillik bermaydigan xarakterga ega. Bosh aylanishi va ko‘ruv nervi diski shishi: Ichki bosim ko‘z tubiga ta'sir qiladi. O‘choqli (fokal) belgilari (O‘sma joyiga qarab): Harakat buzilishlari: Qo‘l yoki oyoqlarda to‘satdan kuchsizlik paydo bo‘lishi (parez yoki falajlik). Nutq va xotira buzilishi: So‘zlarni eslay olmaslik, nutqning tutilishi yoki tushunarsiz bo‘lib qolishi. Tutqanoqlar (Epileptik xurujlar): Hayotida biror marta tutqanoq bo‘lmagan yoshi katta odamda to‘satdan epileptik xuruj kuzatilsa, birinchi navbatda o‘smaga tekshiriladi. Psixika va xulq-atvor o‘zgarishi: Ongning xiralashishi, sababsiz tajovuzkorlik yoki depressiya.

Aniq kelib chiqish sabablari oxirigacha o‘rganilmagan, ammo asosiy xavf omillariga quyidagilar kiradi: Genetik moyillik: Ba'zi irsiy kasalliklar (masalan, neyrofibromatoz, Li-Fraumeni sindromi). Radiatsiya va ionlashtiruvchi nurlanish: Bosh sohasining radioterapiya qilinishi yoki radiokimyoviy moddalar bilan uzoq vaqt ishlash. Kanserogenlar va toksinlar: Kimyo sanoatidagi zararli moddalar. Metastazlar: Boshqa a'zolardagi (o‘pka, ko‘krak bezi, buyrak, melanoma) xavfli o‘smalarning qon orqali miyaga tarqalishi (ikkalamchi o‘smalar).

Miya shishi va dislokatsiyasi: O‘sma kattalashishi miyani pastga (ensa teshigiga) siqib qo‘yadi, bu esa nafas va yurak markazi to‘xtashiga sabab bo‘ladi. Nevrologik defektlar: Qaytarib bo‘lmas falajlik, ko‘rlik, karlik yoki nutqning butunlay yoqolishi. Kognitiv va ruhiy o‘zgarishlar: Demensiya (aqli zaiflik), chuqur xotira yo‘qolishi, shaxsiyatning mutlaqo o‘zgarishi. Gidrosefaliya: O‘sma likvor yo‘llarini to‘sib qo‘yishi natijasida miyaga suv yig‘ilishi.

1-bosqich. Miya hujayralarida genetik o‘zgarishlar yuz beradi va o‘sma shakllana boshlaydi. 2-bosqich. O‘sma asta-sekin kattalashib, atrofdagi miya to‘qimalariga bosim o‘tkaza boshlaydi. 3-bosqich. Bosh ichki bosimi oshadi, bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi, qusish va nevrologik belgilar paydo bo‘ladi. 4-bosqich. O‘sma miya markazlarini zararlab, nutq, harakat, ko‘rish yoki xotira buzilishlarini keltirib chiqaradi. 5-bosqich. Davolanmasa, o‘sma rivojlanib, og‘ir nevrologik asoratlar va hayot uchun xavfli holatlar yuzaga keladi.

Nur terapiyasi (Radioterapiya): Jarrohlikdan keyin qolgan o‘sma hujayralarini yo‘qotish yoki operatsiya qilish imkoni bo‘lmagan chuqur o‘smalarni parchalash uchun qo‘llaniladi. Stereotaksik radiosurgiya (Gamma-pichoq, Kibperpichoq) — o‘smaga yuqori aniqlikda kuchli nur yo‘naltirish. Kimyoviy terapiya (Ximioterapiya): Maxsus sitostatik dori vositalari (masalan, Temozolomid) gematoensefalik to‘siqdan o‘tib, o‘sma o‘sishini to‘xtatadi. Simptomatik davo: Miya shishini kamaytirish uchun gormonlar (Deksametazon) va tutqanoqlarga qarshi dorilar (antikonvulsantlar).

Aniq profilaktikasi yo‘q. Kanserogenlar va radiatsiyadan saqlanish, bosh jarohatlarini vaqtida davolash hamda tana a'zolarida onkologik kasallik aniqlansa, miyani ham nazorat qilib turish (metastazlarni oldini olish uchun).