AVTONOM NEYROPATIYA

Yurak-qon tomir tizimi: Ortostatik gipotenziya (bemor o‘rnidan turganda qon bosimining keskin tushib ketishi, ko‘z oldi qorong‘ulashishi, hushdan ketish). Tinch holatdagi taxikardiya (yurakning doimiy tez urishi). Ovqat hazm qilish tizimi (Gastroparez): Oshqozon sekin bo‘shashi, qorin dam bo‘lishi, ko‘ngil aynishi, qusish, sababsiz ich qotishi yoki aksincha, tungi diareya (ich ketishi). Peshob va jinsiy tizim: Peshob pufagi atoniyasi (peshob kelganini sezmaslik, siya olmaslik yoki peshob tutolmaslik). Erkaklarda erektil disfunksiya (impotensiya), ayollarda qin quruqligi va anorgazmiya. Termoregulyatsiya va terlash: Tananing yuqori qismida anomal ko‘p terlash (ayniqsa ovqatlanganda) va oyoqlarda umuman terlamaslik (terining quruqlashishi va yorilishi). Ko‘z qorachig‘i: Qorong‘uda qorachiqning sekin kengayishi (tunda mashina haydashga qiynalish). Gipoglikemiyani sezmaslik: Diabetiklarda qon shakari tushib ketganda bo‘ladigan tabiiy belgilarni (titroq, yurak o‘ynashi, sovuq ter) sezmay qolish, bu komaga olib kelishi mumkin.

Qandli diabet (Diabetik avtonom neyropatiya — DAN): Eng asosiy sabab. Qonda glyukoza miqdorining uzoq vaqt yuqori bo‘lishi asab tolalari va ularni oziqlantiruvchi mayda tomirlarni yemiradi. Autoimmun kasalliklar: Tizimli qizil bo‘richa, Shegren sindromi, Giyen-Barre sindromi, amiloidoz. Toksik va dori omillari: Alkogolizm (alkogolli neyropatiya), kimyoterapiya preparatlari, og‘ir metallar bilan zaharlanish. Infeksion kasalliklar: OIV (VICH), botulizm, Laym kasalligi. Genetik va yoshga doir neyrodegeneratsiyalar: Parkinson kasalligi, multisistemali atrofiya.

"Tilsiz" (Og‘riqsiz) miokard infarkti: Bemor yurak sohasidagi og‘riq tolalari nobud bo‘lgani sababli infarkt o‘tayotganini sezmaydi (og‘riq sezmaydi), bu to‘satdan o‘lim xavfini tug‘diradi. Og‘ir ortostatik kollapslar oqibatida yiqilish, hushdan ketish va bosh jarohatlari olish. Surunkali peshob tutilishi natijasida buyraklarning og‘ir infeksiyalari (pielonefrit) va buyrak yetishmovchiligi rivojlanishi. To‘liq kaxeksiya (gastroparez oqibatida ovqat hazm bo‘lmasligi va organizmning ozib ketishi).

Subklinik (Yashirin) bosqich: Bemor hech qanday shikoyat qilmaydi. Nevrologik yoki kardiologik maxsus testlar o‘tkazilgandagina vegetativ tonusning yengil o‘zgarishlari aniqlanadi. Klinik (Keltirib chiqaruvchi) bosqich: Alohida a'zolar tomonidan simptomlar paydo bo‘ladi (masalan, dastlab faqat ich qotishi yoki turganda bosh aylanishi). Multisistemali (Og‘ir) bosqich: Bir vaqtning o‘zida ham yurak, ham oshqozon-ichak, ham peshob tizimi zararlanadi. Bemor mustaqil harakatlana olmaydi (ortostatik kollapslar tufayli) va hayot sifati keskin yomonlashadi.

Etiologik davo: Qandli diabetda qon shakarini qat'iy normada saqlash; autoimmun turlarida gormonlar (gks) yoki plazmaferez. Miya va asab tolalari metabolizmini yaxshilash uchun Alfa-lipoat kislotasi (Berliton, Tiogamma) va B guruhi vitaminlari buyuriladi. Simptomatik davo: Ortostatik gipotenziyada: Qon bosimini oshiruvchi dorilar (Fludrokortizon, Midodrin), kompression paypoqlar kiyish, tuz va suv miqdorini oshirish. Gastroparezda: Oshqozon motorikasini kuchaytiruvchi prokinetiklar (Metoklopramid, Domperidon). Peshob qopida: Prozerin yoki kateterizatsiya.

Eng muhim qoida — diabeti bor bemorlar qonidagi qand miqdori va glikolizlangan gemoglobin ($HbA1c$) darajasini doimiy nazoratda ushlashi shart. Sog‘lom turmush tarzi: alkogoldan butunlay voz kechish, chekishni tashlash. Muntazam mo‘tadil jismoniy faollik (vegetativ asab tizimi tonusini yaxshilaydi).