COVID-19

Yashirin (inkubatsion) davri 2 kundan 14 kungacha davom etadi (Omikron shtammida qisqaroq — 2–5 kun). Asosiy belgilari: Tana haroratining ko‘tarilishi (subfebril holatdan yuqori isitmagacha). Quruq yoki kam balg‘amli yo‘tal, ko‘krak qafasida qisilish hissi. Harsillash (entikish) yoki nafas qisishi (o‘pka zararlanishining asosiy belgisi). Kuchli charchoq, lanjlik, mushak va bo‘g‘imlardagi og‘riqlar. Hid bilish (anosmiya) va ta’m bilish tuyg‘usining yo‘qolishi yoki buzilishi (bu ko‘proq dastlabki shtammlarga xos edi). Ba’zan: tomoq og‘rig‘i, burun bitishi, ich ketishi (diariya), ko‘ngil aynishi.

SARS-CoV-2 virusi RNK saqlovchi viruslar sirasiga kiradi va o‘ta yuqori mutatsiya (o‘zgaruvchanlik) xususiyatiga ega. Vaqt o‘tishi bilan u bir nechta muhim shtammlarni hosil qildi: Alfa, Beta, Gamma: dastlabki ("Uxan") shtammining ilk mutatsiyalari. Delta: kasallikning o‘ta og‘ir kechishi, virusli pnevmoniyaning tez rivojlanishi va o‘lim ko‘rsatkichining yuqoriligi bilan ajralib turgan. Omikron (va uning keyingi Kraken, Pirola, Flirt kabi subvariantlari): o‘ta yuqumliligi, ammo nisbatan yengil kechishi bilan xarakterlanadi (asosan yuqori nafas yo‘llarini zararlaydi va oddiy O‘RVIni eslatadi).

O‘tkir asoratlari: o‘pka arteriyasi tromboemboliyasi (O‘ATE), insult, infarkt, o‘tkir buyrak yetishmovchiligi, miokardit. Postkovid sindromi (Long COVID): tuzalgandan keyin ham oylab davom etadigan holat. Bunga surunkali charchoq, "boshda tuman bo‘lishi" (xotira va diqqatning pasayishi), harsillash, qon bosimining o‘ynashi, taxikardiya, uyqusizlik va depressiya kiradi.

Yengil shakli: tana harorati 38.5°C gacha, yo‘tal, holsizlik kuzatiladi, ammo nafas qisishi bo‘lmaydi. O‘pka KT (MSKT) tahlili me’yorda bo‘ladi. O‘rta og‘ir shakli: isitma 38.5°C dan yuqori, jismoniy harakatda harsillash paydo bo‘ladi, saturatsiya (qondagi kislorod — SpO2) 93–95% gacha tushadi. KTda pnevmoniya belgilari (o‘pkaning 50% gacha zararlanishi) ko‘rinadi. Og‘ir va o‘ta og‘ir shakli: nafas olish chastotasi daqiqasiga 30 tadan oshadi, saturatsiya SpO2 < 93% bo‘ladi, KTda o‘pkaning chuqur jarohatlanishi (50% dan ko‘p, "xira shisha" effekti) va o‘tkir respirator distress-sindrom (ARDS) rivojlanadi. Reanimatsiya va sun’iy nafas berish apparati (IVL) talab etiladi.

Yengil shakllarida: simptomatik davolash (ko‘p suyuqlik ichish, isitma chiqqanda paratsetamol/ibuprofen, burunni yuvish). Etiotrop (virusga qarshi) davolash: shifoxona sharoitida Remdesivir, kasallikning ilk kunlarida shifokor ko‘rsatmasi bilan Molnupiravir yoki Pakslovid qo‘llaniladi. Patogenetik davolash (og‘ir kechganda): Antikoagulyantlar (qonni suyultiruvchi dorilar — Kleksan va h.k.) tromblar hosil bo‘lishining oldini olish uchun. Glyukokortikosteroidlar (Deksametazon) immun tizimining haddan tashqari kuchayib ketishi ("tsitokin bo‘roni")ni bostirish uchun. Kislorod terapiyasi: oddiy burun kanyulalaridan tortib sun’iy nafas berish apparatlarigacha.

Maxsus profilaktika: vaksina olish va yangi paydo bo‘layotgan shtammlarga moslashtirilgan vaksinalarning buster (qo‘shimcha) dozalari bilan emlanishni yangilab turish. Nomaxsus profilaktika: qo‘llarni toza tutish, kasallik ko‘paygan davrlarda tibbiyot muassasalari va transportda niqob taqish, xonalarni shamollatish, immunitetni mustahkamlash.