ADDISON KASALLIGI TOSHKENTDA

Terining qorayishi (giperpigmentatsiya): Addison kasalligining eng asosiy belgisi — terining va shilliq qavatlarning (ayniqsa milklarning, chandiqlarning, kaft chiziqlari va quyosh tushadigan joylarning) bronza yoki to‘q jigarrang tusga kirishi. Bu AKTG gormonining melanin sintezini faollashtirishi bilan bog‘liq. Doimiy holsizlik va ozish: Mushaklarning keskin zaiflashishi, surunkali tez charchash, ishtahaning yo‘qolishi va tana vaznining tez kamayib ketishi. Oshqozon-ichak va yurak xastaliklari: Qon bosimining juda pastligi (gipotoniya), tez-tez bosh aylanishi va hushdan ketish holatlari. Ko‘ngil aynishi, qusish, qorin sohasidagi noaniq og‘riqlar va ich ketishi. Shuningdek, bemorlarda sho‘r ovqatlarga o‘ta kuchli o‘chlik paydo bo‘ladi (organizm natriy talab qiladi).

Autoimmun jarayonlar: Kasallik holatlarining taxminan 70-80 foizida immun tizimi xatolikka yo‘l qo‘yib, o‘zining buyrak usti bezi hujayralarini begona deb hisoblaydi va ularni asta-sekin yo‘q qiladi (autoimmun adrenalit). Infeksion kasalliklar: Buyrak usti bezlarining sil (tuberkulyoz) kasalligi bilan shikastlanishi (ilgari eng ko‘p uchraydigan sabab bo‘lgan), shuningdek, og‘ir zamburug‘li infeksiyalar yoki OIV/OITS asoratlari. Boshqa sabablar: Ikki tomonlama buyrak usti bezlariga qon quyilishi, o‘smalarning metastaz berishi, amiloidoz kabi tizimli kasalliklar yoki genetik nuqsonlar.

Addison inqirozi (o‘tkir buyrak usti bezi yetishmovchiligi): Stress, infeksiya, jarohat yoki dorilarni qabul qilishni to‘satdan to‘xtatish tufayli yuzaga keladi. Bunda qon bosimi o‘ta keskin tushib ketadi, tinimsiz qusish tufayli organizm suvsizlanadi, yurak faoliyati buziladi va o‘lim xavfi tug‘iladi. Elektrolitlar muvozanatining buzilishi: Kaliyning o‘ta ko‘payib ketishi (giperkaliemiya) yurak urishini sekinlashtiradi va hatto uning to‘satdan to'xtab qolishiga olib kelishi mumkin. Natriy yetishmasligi esa miya shishishiga va tutqanoqlarga sabab bo‘ladi. Psixik o‘zgarishlar: Kuchli gormonal disbalans asab tizimiga salbiy ta'sir ko'rsatadi, og'ir depressiya, apatiya yoki gallyutsinatsiyalar ko'rinishidagi psixozlarni keltirib chiqarishi mumkin.

Yashirin (latent) bosqich: Buyrak usti bezi po‘stlog‘ining yarmi shikastlangan bo‘ladi. Tinch holatda gormonlar yetarli, ammo og‘ir jismoniy mehnat, stress yoki shamollash paytida bemor to‘satdan kuchli holsizlik va qon bosimi tushishini his qiladi. Yaqqol namoyon bo‘lgan (klinik) bosqich: Buyrak usti bezining 90% qismi nobud bo‘lgan. Kasallikning barcha belgilari — terining qorayishi, oshqozon buzilishi, doimiy past qon bosimi va vazn yo‘qotish yaqqol ko‘rinib turadi va doimiy davolanishni talab qiladi. Terminal bosqich (Addison inqirozi): Hayot uchun o‘ta xavfli holat. Gormonlar darajasi kritik darajada past bo‘ladi, qon bosimi o‘ta minimal darajaga tushadi va bemor komaga tushishi mumkin.

O'rinbosar gormon terapiyasi (asosiy usul): Bemor umrining oxirigacha etishmayotgan gormonlar o'rnini bosuvchi dorilarni qabul qilishi shart. Kortizol o'rnini bosish uchun glyukokortikoidlar (gidrokortizon, prednizolon), aldosteron o'rnini bosish uchun esa mineralokortikoidlar (fludrokortizon — flurinef) tabletka holida buyuriladi. Dozalarni to'g'rilash: Har qanday stress, tish davolatish, shamollash yoki jarrohlik amaliyotida dori dozalari shifokor ko'rsatmasi bilan 2-3 baravargacha oshirilishi shart. Parhez va tuz: Bemor ratsionida tuz (natriy) miqdori etarli bo'lishi kerak. Ayniqsa issiq kunlarda yoki jismoniy mehnatda qo'shimcha tuz va ko'p suv ichish tavsiya etiladi.

Sil (tuberkulyoz) va boshqa surunkali infeksion kasalliklarni o‘z vaqtida aniqlash va oxirigacha to‘liq davolash.Boshqa kasalliklar (allergiya, bo‘g‘im yallig‘lanishlari) tufayli uzoq vaqt gormonal dori (prednizolon, deksametazon) ichayotgan bo‘lsangiz, ularni hech qachon birdaniga, shifokor ruxsatisiz to‘xtatmaslik (aks holda buyrak usti bezi vaqtincha ishlamay qolib, Addison belgilarini keltirib chiqaradi).