BUYRAKNING CHEGARALANGAN KASALLIKLARIDA BUYRAK REZEKSIYASI AMALIYOTI TOSHKENTDA

Bel sohasida vaqti-vaqti bilan og'irlik sezilishi: Buyrak kapsulasi (pardasi) cho'zilishi hisobiga zararlangan tomonda paydo bo'luvchi kuchsiz, simillagan yoki tortuvchi og'riq. Mikrogematuriya: Ko'z bilan ko'rib bo'lmaydigan, faqat siydikning laboratoriya tahlilida muntazam aniqlanadigan yashirin qon zarralari. Makrogematuriya (kam hollarda): Siydikning pushti yoki qizil rangga bo'yalishi. Bu holat o'sma buyrak ichki bo'shliqlariga o'sib kirib, mayda tomirlarni jarohatlaganda yuz beradi. Qon bosimining biroz ko'tarilishi: O'sma atrofidagi to'qimalarni siqib qo'yishi natijasida buyrakda qon yetishmovchiligi (ishimiya) yuzaga keladi va bu qon bosimini oshiruvchi gormonal mexanizmni ishga tushiradi. Subfebril isitma: Kechki payt tana haroratining sababsiz 37.1–37.3 °C gacha uzoq vaqt ko'tarilib yurishi (immun tizimining o'smaga bo'lgan reaksiyasi).

Buyrak saratonining boshlang'ich bosqichlari: Buyrak hujayralaridagi genetik mutatsiyalar, ortiqcha vazn, kashandalik, neft mahsulotlari va og'ir metallar bilan uzoq vaqt ishlash oqibatida chegaralangan xavfli o'smalar o'sishi. Xavfsiz o'smalar (angiomiolipomalar, onkotsitomalar): Gormonal buzilishlar yoki tug'ma omillar tufayli tomir-yog' to'qimali o'smalarning rivojlanishi. Ular juda kattalashib ketsa, yorilish va qon ketish xavfini tug'diradi. Murakkab va yirik buyrak kistalari: Buyrak kanalchalarida suyuqlik oqishining buzilishi oqibatida ko'p kamerali kistalar (ayniqsa Bosniak III va IV toifalari) shakllanishi. Ularda saratonga aylanish xavfi yuqori bo'ladi. Segmentar nekroz yoki lokal yiringli jarayon: Buyrakning ma'lum bir kichik qismining infeksion jarohatlanishi yoki infarkti (qon bormay qolishi), bu holatda faqat o'sha o'lik qismni olib tashlash kifoya qiladi. Buyrak qismlaridan birining shikastlanishi (travmasi): Avariya yoki yiqilish natijasida buyrakning yuqori yoki pastki qismining jarohatlanishi, bunda a'zoning qolgan qismi sog'lom saqlangan bo'ladi.

Saratonning rivojlanishi va metastaz berishi: O'sma T1 bosqichidan tezda og'ir bosqichlarga o'tib, limfa tugunlari, o'pka va suyaklarga tarqaladi. Bu davrda bemor hayotini saqlab qolish ancha qiyinlashadi. Angiomiolipomaning yorilishi va kuchli qon ketishi: O'lchami 4 sm dan katta bo'lgan xavfsiz tomirli o'smalar to'satdan yorilib ketishga moyil bo'ladi, bu esa qorin orti bo'shlig'iga hayot uchun xavfli ichki qon ketishini keltirib chiqaradi. Buyrak kistalarining yiringlashi: Yirik kista ichidagi suyuqlikka infeksiya tushishi abssess (yiringlik) hosil bo'lishiga, yuqori isitma va yiringning qorin bo'shlig'iga yorilib kirish xavfiga olib keladi. A'zoni saqlab qolish imkoniyatining yo'qolishi: Vaqt o'tkazib yuborilishi natijasida shifokorlar buyrakni qisman emas, balki butunlay olib tashlashga (to'liq nefrektomiyaga) majbur bo'ladi.

T1a bosqichi (Rezeksiya uchun ideal davr): O'sma o'lchami 4 sm gacha bo'lib, u butunlay buyrak ichida joylashgan, kapsuladan tashqariga chiqmagan va yirik tomirlarga tegmagan bo'ladi. Ushbu bosqichda rezeksiya a'zoni saqlab qolgan holda qariyb 100% li tuzalishni ta'minlaydi. T1b bosqichi (Rezeksiya qilish mumkin bo'lgan davr): O'sma o'lchami 4 sm dan 7 sm gacha. Agar o'sma buyrakning chekka qismlarida (qutblarida) joylashgan va jarrohlik uchun qulay bo'lsa, rezeksiya muvaffaqiyatli bajariladi. T2 bosqichi: O'sma 7 sm dan katta, ammo buyrak ichida chegaralangan. Bu bosqichda rezeksiya juda kamdan-kam hollarda (masalan, bemorda bu yagona ishlayotgan buyrak bo'lsa) amalga oshiriladi. Boshqa holatlarda buyrak butunlay olib tashlanadi. T3 va T4 bosqichlari (Rezeksiya mumkin bo'lmagan davr): O'sma atrofdagi yog' qavatiga, buyrak venasiga yoki qo'shni a'zolarga o'tib ketgan bo'ladi. Saraton hujayralari qolib ketish xavfi yuqoriligi sababli rezeksiya o'tkazilmaydi.

Laparoskopik buyrak rezeksiyasi: Eng zamonaviy va keng tarqalgan usul. Qorindagi 3-4 ta kichik teshik orqali videokamera va mikroasboblar kiritiladi. Jarroh buyrak arteriyasini vaqtincha (o'rtacha 15-20 daqiqaga) qisib qo'yadi, o'smani tezda kesib oladi va buyrakdagi nuqsonni maxsus choklar bilan tikadi. Bemor 3-4 kunda tiklanadi. Toshkent xususiy klinikalarida laparoskopik buyrak rezeksiyasi narxi barcha xarajatlari bilan o'rtacha 14 000 000 dan 22 000 000 so'mgacha baholanadi (narx o'smaning joylashuvi va qon to'xtatuvchi maxsus materiallar tannarxiga bog'liq). Ochiq buyrak rezeksiyasi: Qovurg'a osti yoki bel sohasini kesish orqali bajariladi. Bu usul laparoskopik yo'l bilan yondashish qiyin bo'lgan, buyrakning markazida (yirik tomirlarga yaqin) joylashgan o'smalarda qo'llaniladi. Robotlashtirilgan rezeksiya (Da Vinci): Robot-jarroh yordamida bajariladigan o'ta aniq usul bo'lib, buyrakka qon bormay turish vaqtini minimal darajaga tushiradi, biroq bu usul faqat xorijiy yoki yirik poytaxt markazlarida mavjud. Dori-darmon nazorati: Operatsiyadan keyin kesib olingan to'qima gistologik tahlilga yuboriladi. Agar o'sma xavfli bo'lib, lekin sog'lom to'qima chegarasida to'liq olib tashlangan bo'lsa, qo'shimcha dori muolajalari talab etilmaydi — bemor shunchaki urolog nazoratida turadi.

Tamaki chekishni butunlay tashlash: Nikotin va smola moddalari buyrak orqali filtrlanadi va buyrak saratonini keltirib chiqaruvchi eng asosiy kanserogenlar hisoblanadi. Vaznni nazorat qilish va semizlikka qarshi kurash: Ortiqcha yog' to'qimasi gormonal fondni buzadi va buyraklarga tushadigan yuklamani oshirib, o'smalar o'sishiga turtki bo'ladi. Zararli ishlab chiqarishda himoyalanish: Kimyoviy moddalar, erituvchilar, bo'yoqlar va og'ir metallar bilan ishlashda respirator hamda maxsus kiyimlardan foydalanish. To'g'ri suv ichish tartibi: Yetarli miqdorda suv ichish buyrak to'qimalarida zaharli moddalar to'planishining oldini oladi. Har yili profilaktik buyrak UTT tekshiruvidan o'tish: Bu profilaktikaning eng muhim shartidir. Yiliga bir marta 15 daqiqa vaqt ajratib UTT dan o'tish o'smani T1a (2-3 sm) bosqichida aniqlash imkonini beradi. Bu davrda buyrak rezeksiyasi a'zoni to'liq saqlab qolgan holda mutlaqo sog'ayib ketishni kafolatlaydi.