FEOXROMOTSITOMA TOSHKENTDA

Klassik simptomlar triadasi: Kuchli va to‘satdan boshlanadigan bosh og‘rig‘i, yurakning o‘ta tez urib ketishi (taxikardiya) va haddan tashqari ko‘p terlash (ayniqsa xuruj paytida). Qon bosimining keskin ko‘tarilishi: Qon bosimi to‘satdan 200–250 mm simob ustunigacha ko‘tariladi. Bu paytda bemor kuchli qo‘rquv (o‘lim qo‘rquvi), titroq, yuzning oqarib ketishi yoki qizarishi, ko‘ngil aynishi va qorin sohasidagi og‘riqlarni his qiladi. Xurujlar oralig‘idagi belgilar: Doimiy charchoq, sababsiz ozish (metabolizm tezlashganidan), qonda qand miqdorining ko‘tarilishi va tez-tez ich qotishi.

Irsiy (genetik) moyillik: Holatlarning taxminan 30–40 foizi irsiy omillar va oilaviy genetik sindromlar bilan bog‘liq. Bularga 2-tipdagi ko‘plab endokrin neoplaziya sindromi (MEN 2A va MEN 2B), fon Recklinghausen kasalligi (1-tip neyrofibromatoz) va fon Gippel-Lindau (VHL) sindromi kiradi. Sponton (tasodifiy) mutatsiyalar: Qolgan 60–70 foiz holatlarda o‘sma genetik mutatsiyalarning tasodifiy sodir bo‘lishi natijasida rivojlanadi va oilada boshqa hech kimda kuzatilmaydi.

Yurak va miya asoratlari: Miya qon aylanishining buzilishi (insult), o‘tkir miokard infarkti, og‘ir aritmiyalar (yurak bo‘lmachalari fibrillatsiyasi) va o‘pka shishi. Katexolaminli shok: Bosimning to‘satdan keskin ko‘tarilishidan keyin uning o‘ta past darajaga tushib ketishi, bu qon tomirlar tonusining yo‘qolishi natijasida yuz beradi va o‘limga sabab bo‘lishi mumkin. Ko‘ruv a’zosi va buyraklar: Ko‘z to‘r pardasiga qon quyilishi (ko‘rlikgacha olib boradi) va o‘tkir buyrak yetishmovchiligi.

Paroksizmal (xurujli) shakli: Eng ko‘p uchraydigan bosqich. Bunda qon bosimi xurujlar orasida mutlaqo me’yorda bo‘ladi, ammo xuruj paytida to‘satdan juda yuqori ko‘rsatkichlarga chiqadi. Doimiy (persistent) shakli: Qon bosimi doimiy ravishda yuqori bo‘lib turadi (oddiy gipertoniyaga o‘xshab), ammo bu fonning ustida baribir og‘ir gipertonik xurujlar vaqt-vaqti bilan takrorlanib turadi. Aralash shakli: Ham doimiy yuqori bosim, ham og‘ir va kutilmagan paroksizmal krizlarning birgalikda va tez-tez kuzatilishi bilan kechadi. Metastatik (yomon sifatli) bosqich: O‘simtaning suyak, o‘pka, jigar yoki limfa tugunlariga tarqalishi (metastaz berishi).

Operatsiyadan oldingi tayyorgarlik (majburiy): Operatsiya paytida o‘smaga tegilganda qonga juda ko‘p gormon chiqib ketadi. Buning oldini olish uchun bemorga kamida 10-14 kun davomida maxsus tomir kengaytiruvchi dorilar — alfa-adrenoblokatorlar (fenoksibenzamin yoki doksazozin) beriladi. Keyinchalik yurak urishini sekinlashtirish uchun beta-blokatorlar qo‘shiladi. Jarrohlik amaliyoti: Tayyorgarlikdan so‘ng o‘sma yoki zararlangan buyrak usti bezi to‘liq olib tashlanadi (adrenalektomiya). Ko‘pincha laparoskopik (kichik kesimlar orqali) usul qo‘llaniladi. Konservativ davolash: Agar o‘sma yomon sifatli bo‘lsa va metastazlar bergan bo‘lsa, kimyoterapiya, radioaktiv yod (MIBG-terapiya) va maqsadli (target) terapiya qo‘llaniladi.

Oilaviy tahlil: Agar yaqin qarindoshlarda feoxromotsitoma yoki oilaviy genetik sindromlar (masalan, MEN-2) aniqlangan bo‘lsa, barcha oila a’zolari genetik tekshiruvdan o‘tishi va har yili profilaktik ravishda metanefrinlar tahlilini topshirishi lozim. Doimiy tekshiruv: Sababsiz qon bosimi ko‘tarilishi va taxikardiyadan aziyat chekuvchi bemorlar kamida bir marta buyrak usti bezlarini ultratovush (UTT) yoki KT tekshiruvidan o‘tkazishlari tavsiya etiladi.