SURUNKALI TIREOIDIT TOSHKENTDA

Surunkali tireoiditning simptomlari boshlang‘ich bosqichda (eutireoz fazasida) butunlay yo‘q bo‘ladi va inson o‘zini mutlaqo sog‘lom his qiladi. Yorqin klinik manzara faqatgina kasallik gipotireoz (gormon yetishmovchiligi) bosqichiga o‘tgandagina namoyon bo‘ladi. Bemorlar doimiy sababsiz charchoq, holsizlik, uzoq uyqudan keyin ham uyquchanlik, xotira va diqqatni jamlashning sezilarli darajada yomonlashishidan shikoyat qila boshlaydilar. Oddiy yoki hatto pasaygan ishtaha fonida vazn ortishi, terining kuchli quruqlashishi, tirnoqlarning sinuvchanligi va sochlarning to‘kilishi xarakterlidir. Yuz va oyoqlarda qattiq shishlar, sovqotish (inson doimo muzlaydi), pulsning sekinlashishi (bradikardiya), surunkali qabziyat (ich qotishi), ayollarda esa — hayz ko‘rish siklining keskin buzilishlari paydo boўladi.

Surunkali tireoiditning sabablari genetik omillar va atrof-muhitning nojo‘ya ta’siri o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlikda yotadi. Asosiy turtki beruvchi (boshlang‘ich) mexanizm bu autoimmun kasalliklarga bo‘lgan irsiy moyillikdir. Ushbu genetik "mina"ni faollashtiradigan tashqi qo‘zg‘atuvchi omillar sifatida burun-tomoq va nafas yo‘llarining o‘tkazilgan og‘ir virusli yoki bakterial infeksiyalari, uzoq davom etgan psixoemotsional stress hamda yod preparatlarini haddan tashqari va nazoratsiz qabul qilish ishtirok etishi mumkin. Noqulay ekologik vaziyat, radiatsiya ta’siri va organizmdagi yoshga doir o‘zgarishlar (masalan, homiladorlik yoki klimaks davrlari) ham o‘z hissasini qo‘shishi mumkin.

Surunkali tireoiditning asoratlari gipotireoz bosqichi to‘g‘ri davolanmagan taqdirda rivojlanadi. Moddalar almashinuvining barqaror sekinlashishi tufayli qonda "yomon" xolesterin darajasi keskin ko‘tariladi, bu esa qon tomirlarining og‘ir ateroskleroziga, yurakning ishemik kasalligi va infarktga olib keladi. E’tiborsiz qoldirilgan holatlarda organizm bo‘shliqlarida suyuqlik to‘plana boshlaydi: yurak atrofida (perikardit) va o‘pkada. Ayollarda gormonlarning surunkali yetishmovchiligi og‘ir bepushtlikka, homila tushishiga va homila rivojlanishidagi nuqsonlarga sabab bo‘ladi. Eng og‘ir, hayot uchun xavfli asorat — gipotireoid (miksedematoz) koma bo‘lib, u keksalarda davolash umuman bo‘lmaganda rivojlanadi; bunda tana harorati 35 darajadan pastga tushadi, nafas olish sekinlashadi va hush yo‘qoladi.

Surunkali autoimmun tireoidit rivojlanishida to‘rtta ketma-ket klinik bosqich (faza) farqlanadi: Eutireoz bosqichi — bezning antitelolar tomonidan yemirilishi boshlangan, biroq qolgan sog‘lom hujayralar o‘z vazifasini to‘liq bajarmoqda. TTG, T3 va T4 darajasi me’yorda, kasallik simptomlari yo‘q. Bu bosqich o‘nlab yillar davom etishi mumkin. Subklinik bosqich — hujayralar halok bo‘lishi sayin bez o‘z imkoniyatlari chegarasida ishlay boshlaydi. Erkin T3 va T4 hozircha me’yorda saqlanadi, lekin qonda TTG darajasi moslashuv (kompensatsiya) tariqasida ko‘tarila boshlaydi. Simptomlar kuchsiz bo‘ladi yoki umuman sezilmaydi. Yaqqol (manifest) gipotireoz bosqichi — funksional to‘qima o‘ta kam qolgan. TTG darajasi sezilarli darajada yuqori, erkin T4 va T3 darajalari esa me’yordan pastga tushib ketadi. Moddalar almashinuvi sekinlashishining to‘liq simptomatikasi namoyon bo‘ladi. Vaqtinchalik xashitoksikoz bosqichi (kam hollarda uchraydi) — kasallikning eng boshida hujayralarning shiddatli yemirilishi hisobiga qonga to‘plangan ulkan miqdordagi gormonlar bir vaqtning o‘zida otilib chiqadi. Bu esa vaqtincha gormonlar ortiqchaligi (tireotoksikoz) simptomlarini keltirib chiqaradi, biroq baribir keyinchalik gipotireoz bilan almashinadi.

Surunkali tireoiditni eutireoz bosqichida (gormonlar me’yorda bo‘lganda) davolash talab etilmaydi — tibbiyot hozircha autoimmun jarayonni to‘xtatishga qodir emas. Ushbu fazada faqatgina har yili shifokor nazoratidan o‘tib turish ko‘rsatiladi. Agar kasallik gipotireoz bosqichiga o‘tgan bo‘lsa, qalqonsimon bezning sintetik gormoni — levotiroksin natriy (Eutiroks, L-Tiroksin) bilan umrbod o‘rinbosar gormonal terapiya tayinlanadi. Bemor har kuni ertalab nonushtadan 30 daqiqa oldin tabletka qabul qiladi, u yetishmayotgan shaxsiy gormonlar o‘rnini to‘liq bosadi va metabolizmni tiklaydi. Doza shifokor tomonidan TTG darajasi asosida individual ravishda tanlanadi. Ushbu kasallikda hech qanday xalqona usullar, BFQlar (BAD) yoki fizioterapiya samara bermaydi.

Surunkali tireoiditning profilaktikasi xususiy (nospetsifik) xarakterga ega, chunki genetik jihatdan belgilangan autoimmun buzilishning oldini olishning imkoni yo‘q. Asosiy tavsiya — yodning yuqori dozalarini (masalan, tarkibida yod bo‘lgan BFQlar yoki "profilaktika uchun" yod eritmasini ichish) nazoratsiz qabul qilishdan qat’iyan voz kechishdir, chunki yodning ortiqcha miqdori antitelolarning qalqonsimon bezga qarshi agressiyasini keltirib chiqaruvchi eng kuchli turtkidir. Shuningdek, sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, organizmdagi surunkali infeksiya o‘choqlarini (karies, surunkali tonzillit) o‘z vaqtida davolash hamda qalqonsimon bez kasalliklari bilan og‘rigan qarindoshlar bo‘lsa, har yili TTG uchun qon topshirish va UTTdan o‘tib turish o‘ta muhimdir.