TARQOQ SKLEROZ

Kasallikning belgilari juda xilma-xil boʻlib, miyaning aynan qaysi qismlari shikastlanganiga bogʻliq: Koʻrishning buzilishi (optik nevrit: koʻzda narsalarning ikkilanishi, xiralashishi, koʻz soqqasi harakatlanganda ogʻriq, bir koʻzning vaqtincha koʻrmay qolishi). Sezgi buzilishlari (qoʻl-oyoqlarning uyushishi, sanchiqlar, "chumoli yurishi" hissi, boshni engashtirganda umurtqa pogʻonasi boʻylab elektr toki oʻtgandek boʻlishi — Lermitt belgisi).Harakat buzilishlari (oyoq yoki qoʻllarda quvvatsizlik, mushaklarning spastikligi/tarangligi, harakat koordinatsiyasi va yurishning buzilishi). Miyacha simptomlari (bosh aylanishi, yurganda gandiraklash, qoʻllarning qaltirashi — tremor, nutqning noaniqligi). Surunkali charchoq sindromi va kognitiv muammolar (yuklamalarga bogʻliq boʻlmagan oʻta kuchli charchoq, diqqatni jamlash va qisqa muddatli xotiraning yomonlashishi).

Tarqoq sklerozning aniq kelib chiqish sababi nomaʻlum. Kasallik multifaktorial (koʻp omilli) hisoblanadi, yaʻni u bir nechta omillarning birgalikda taʻsir qilishi natijasida rivojlanadi: Genetik moyillik (immun tizimining zaifligini oshiruvchi HLA tizimining maʻlum genlari mavjudligi). Geografik omil va vitamin D yetishmovchiligi (kasallik quyosh nuri kam tushadigan shimoliy mamlakatlarda ancha koʻproq uchraydi). Infeksion agentlar (viruslar, ayniqsa Epshteyn-Barr virusi molekulyar oʻxshashlik mexanizmi tufayli autoimmun reaksiyani qoʻzgʻatishi mumkin). Ekologiya va hayot tarzi (chekish, surunkali stress, ratsionda tuzning koʻpligi va oʻsmirlik davridagi semizlik xavfni oshiradi).

Kasallik nazoratsiz rivojlanib borganda ogʻir nevrologik yetishmovchiliklar yuzaga keladi: Mushaklarning kuchli spastikligi va boʻgʻimlar kontrakturalari (harakat cheklanishiga olib keladi). Oyoq va keyinchalik qoʻllarning turgʻun paraliçi (yurish qobiliyatining yoʻqolishiga olib keladi). Chanoq aʻzolari disfunksiyasi (peshob va najasni tuta olmaslik yoki ularning tutilishi, siydik yoʻllarining qaytalanuvchi infeksiyalari). Bulbar buzilishlar (yutishning buzilishi — disfagiya, bu aspiratsion pnevmoniya xavfini oshiradi). Ogʻir depressiya va hissiy-irodaviy sohaning buzilishlari.

Remittiruvchi TS (eng koʻp uchraydigan turi, ~85% holatlarda; simptomlarning kuchayish davrlari (xurujlar) toʻliq yoki qisman tiklanish — remissiya davrlari bilan almashinib turadi). Ikkilamchi progressivlanuvchi TS (remittiruvchi turdan bir necha yil oʻtib rivojlanadi; simptomlar aniq yaxshilanish davrlarisiz asta-sekin kuchayib bora boshlaydi). Birlamchi progressivlanuvchi TS (~10-15% holatlarda; kasallik boshidanoq yaqqol xuruj va remissiyalarsiz, sekin va barqaror ravishda yomonlashib boradi).

Tarqoq sklerozni hozircha butunlay davolashning imkoni yoʻq, ammo zamonaviy tibbiyot kasallikni samarali nazorat qilish imkonini beradi: Xurujlarni davolash (yalligʻlanishni tezda bostirish va funksiyalarni tiklash uchun kortikosteroidlarning yuqori dozalarini qoʻllash — metilprednizolon bilan puls-terapiya, yoki plazmaferez). TS kechishini oʻzgartiruvchi dorilar (PITRS) (baza terapiyasining asosi: Interferon-beta, Glatiramet heratsetat, Fingolimod, Natalizumab, Okrelizumab. Ular xurujlar sonini kamaytiradi va nogironlik rivojlanishini sekinlashtiradi). Simptomatik terapiya (mushaklar tonusini pasaytirish, depressiya, siyish buzilishlari va ogʻriqni davolash uchun dorilar). Reabilitatsiya (harakatchanlikni saqlab qolish va kundalik hayotga moslashish uchun davolash jismoniy tarbiyasi, fizioterapiya va ergoterapevt bilan ishlash).

Tarqoq sklerozning aniq sababi nomaʻlum boʻlgani uchun uning oʻziga xos (spesifik) profilaktikasi yoʻq. Xurujlarning oldini olish va remissiyani saqlab turish quyidagilarni oʻz ichiga oladi: PITRS vositalarini qatʻiy va uzluksiz qabul qilish (shifokor-nevrolog bilan maslahatlashmasdan davolanishni toʻxtatish mumkin emas). Tana qizib ketishidan saqlanish (Utxoff sindromi: hammom, sauna, issiq vannalar va quyosh ostida uzoq qolib ketish shikastlangan asablar boʻylab impuls oʻtishini vaqtincha yomonlashtiradi va ahvolning ogʻirlashishiga sabab boʻlishi mumkin). Infeksiyalardan saqlanish (har qanday oddiy shamollash immunitetni faollashtiradi, bu esa miyelinga qarshi navbatdagi hujumni boshlab berishi mumkin; inaktivatsiyalangan vaksinalar bilan mavsumiy emlanish tavsiya etiladi). Qonda vitamin D3 darajasini nazorat qilish va chekishni tashlash