ORTIQCHA VAZN TOSHKENTDA

Semizlikning asosiy ko‘rinib turadigan belgisi — tanada ortiqcha yog‘ to‘qimasining to‘planishidir. Vazn ortishi bilan klinik simptomlar paydo bo‘ladi: minimal jismoniy zo‘riqishda yoki hatto tinch holatda ham hansirash, ko‘p terlash, tez charchash, yuqori yuklama tufayli bo‘g‘imlarda (ayniqsa tizza va tos-son bo‘g‘imlarida) hamda umurtqa pog‘onasida og‘riqlar. Shuningdek, simptomlar qatoriga oyoqlarning shishishi, yuqori qon bosimi, uyqu buzilishi va xurrak otish (shu jumladan, uyqu paytida nafasning xavfli to‘xtab qolishi — apnoe) hamda ovqat hazm qilish muammolari (jig‘ildon qaynashi, qabziyat) kiradi.

Semizlikning asosiy sababi — energetik nomutanosiblik bo‘lib, unda ratsionning kaloriyaliligi organizmning energetik sarf-xarajatlaridan muntazam ravishda yuqori bo‘ladi. Kamharakat turmush tarzi (gipodinamiya) bilan birgalikda yuqori kaloriyali taomlar, oddiy uglevodlar va yog‘larni ortiqcha iste’mol qilish eng muhim omillardandir. Shuningdek, psixologik omillar (stressni ovqat bilan bosish, ovqatlanish xulq-atvorining buzilishi), uyqu yetishmasligi (bu ochlik va to‘qlik gormonlari — grelin va leptin nomutanosibligiga olib keladi), irsiy moyillik, endokrin kasalliklar (gipotireoz, Kushing kasalligi) va ba’zi dorilarni qabul qilish ham muhim rol o‘ynaydi.

Semizlik o‘zi bilan birga juda ko‘p miqdordagi xavfli asoratlarni keltirib chiqaradi. Moddalar almashinuvi tomonidan — bu insulinorezistentlik, preddiabet va 2-tur qandli diabetdir. Yurak-qon tomir tizimi tomonidan — ateroskleroz, yurakning ishemik kasalligi, miokard infarkti, arterial gipertoniya va insult. Semizlik jigarning yog‘li degeneratsiyasiga (gepatozga), o‘t-tosh kasalligiga, bo‘g‘imlarning yemirilishiga (osteoartroz) va venalarning varikoz kengayishiga olib keladi. Shuningdek, semizlikning onkologik kasalliklar va bepushtlik rivojlanishi xavfi yuqoriligi bilan bog‘liqligi isbotlangan.

Tibbiyot amaliyotida semizlik TVI ko‘rsatkichlari asosida darajalarga (bosqichlarga) tasniflanadi: Semizlikdan oldingi holat (ortiqcha tana vazni) — TVI 25 dan 29.9 gacha. Bu nazoratni talab qiladigan chegara bosqichidir. 1-darajali semizlik — TVI 30 dan 34.9 gacha. Alomatlar kuchsiz namoyon bo‘ladi, lekin salomatlik uchun xavflar ortib boradi. 2-darajali semizlik — TVI 35 dan 39.9 gacha. Salomatlikda sezilarli muammolar, hansirash va bo‘g‘imlarda og‘riqlar paydo bo‘ladi. 3-darajali semizlik (morbid yoki og‘ir semizlik) — TVI 40 va undan yuqori. Hayotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf tug‘diradigan, harakatlanishni keskin cheklaydigan va barcha a’zolar faoliyatini buzadigan bosqich.

Semizlikni davolash majmuaviy yondashuvni talab qiladi va ovqatlanishni to‘g‘rilashdan (tez so‘riluvchi uglevodlar va yog‘larni cheklagan holda past kaloriyali parhez) hamda muntazam jismoniy faollikni yo‘lga qo‘yishdan (haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha zo‘riqishdagi mashqlar) boshlanadi. Agar bir necha oy davomida turmush tarzini o‘zgartirish natija bermasa, shifokor dori-darmonlar bilan davolashni (ichakda yog‘larning so‘rilishini kamaytiradigan yoki ishtahani tartibga soladigan preparatlar) buyurishi mumkin. Og‘ir shakllarida (3-daraja yoki og‘ir asoratlarga ega 2-daraja) jarrohlik usuli — bariatrik jarrohlik (oshqozonni rezeksiya qilish yoki shuntlash) qo‘llaniladi.

Semizlikning profilaktikasi sog‘lom, ongli ovqatlanish tamoyillariga va yuqori jismoniy faollikni saqlashga asoslanadi. Ratsionning kaloriyaliligini nazorat qilish, fastfud, yarim tayyor mahsulotlar, qandolat mahsulotlari va shirin gazlangan ichimliklarni haddan tashqari ko‘p iste’mol qilishdan tiyilish muhimdir. Kechki payt me’yoridan ortiq ovqatlanishni oldini olish uchun ovqatlanish muntazam bo‘lishi, asosiy vaqtlarda ovqatlanishni o‘tkazib yubormaslik kerak. Sportni yoki faol piyoda yurishni kundalik hayotning bir qismiga aylantirish, uyqu sifatini kuzatish, stressli holatlarni kamaytirish va vaznning istalmagan o‘zgarishlarini o‘z vaqtida payqash uchun muntazam ravishda (hech bo‘lmasa oyiga bir marta) taroziga chiqib turish zarur.