ESSENSIAL TREMOR

Postural va kinetik tremor: Qo‘llarni oldinga uzatganda (postural) yoki biror maqsadli harakatni bajarganda, masalan, choy ichganda, qoshiq tutganda, yozayotganda (kinetik) qaltirash keskin kuchayadi. Tinch holatda qo‘llar qaltiramaydi. Boshqa a'zolar tremori: Boshning qaltirashi ("ha-ha" yoki "yo‘q-yo‘q" belgilari kabi tebranishi), ovoz paychalarining qaltirashi (ovozning titrab chiqishi), kam hollarda til va oyoqlar qaltirashi. Triggerlar: Hayajonlanish, stress, charchoq, kofein (kofe, achchiq choy) qaltirashni kuchaytiradi. O‘ziga xos xususiyati: Kichik doza alkogol (spirtli ichimlik) ichilganda qaltirash vaqtincha va sezirli darajada kamayadi yoki to‘xtaydi (bu differensial diagnostik belgi hisoblanadi).

Genetik moyillik (Irsiyat): Holatlarning 50-60% idan ortig‘ida oilaviy xarakterga ega (autosom-dominant yo‘l bilan irsiylanadi). Shuning uchun u "oilaviy tremor" deb ham ataladi. Miyacha va miya ustoni patologiyasi: Zamonaviy tadqiqotlar miyacha (cerebellum) va qizil yadrolar o‘rtasidagi neyronlar aloqasining buzilishini asosiy sabab qilib ko‘rsatadi. Yosh omili: Kasallik har qanday yoshda boshlanishi mumkin, biroq 40 yoshdan oshgan odamlarda va keksayganda (senil tremor) u ko‘proq va yaqqolroq namoyon bo‘ladi.

Ijtimoiy izolyatsiya va psixologik muammolar (bemor odamlar orasida ovqatlanishdan, muloqot qilishdan uyalib, o‘zini jamiyatdan olib qochadi, depressiyaga tushadi). Professional faoliyatni davom ettira olmaslik (ayniqsa, zargarlar, xirurglar, soatsozlar, rassomlar uchun). Kundalik hayotda o‘zini-o‘zi mustaqil parvarish qilish qobiliyatining qisman yo‘qolishi.

Yengil bosqich: Qaltirash faqat kuchli hayajonlanganda seziladi, kundalik hayotga va ishga xalaqit bermaydi. Mo‘tadil bosqich: Qaltirash doimiy tus oladi, yozuv o‘zgaradi (mikrografiya yoki tartibsiz chiziqlar), bemor suyuqliklarni to‘kmay ichishga qiynaladi. Yaqqol (Og‘ir) bosqich: Bosh va ovoz tremori qo‘shiladi. Bemor mustaqil ravishda tugma qaday olmaydi, soqol ola olmaydi, ovqatlanishda boshqalar yordamiga muhtoj bo‘lib qoladi. Intellekt (aqliy qobiliyat) esa umrining oxirigacha butunlay normal saqlanib qoladi.

Konservativ (Dori) davo: Beta-blokatorlar: Propranolol (Anaprilin) — birinchi liniya dorisi. U periferik retseptorlarni bloklab, qaltirashni sezilarli kamaytiradi. Antikonvulsantlar (Tutanqanoqqa qarshi): Primidon (Geksamidin) yoki Topiramat, Gabapentin — beta-blokatorlar yordam bermasa yoki ularni ichish mumkin bo‘lmaganda (masalan, astma bor bemorlarga) buyuriladi. Anksiolitiklar (Tinchlantiruvchi): Klonazepam (agar tremor stress tufayli kuchaysa). Botulinoterapiya: Bosh yoki qo‘l mushaklariga lokal botulotoksin yuborish (vaqtincha samarali). Jarrohlik davosi (Og‘ir va dorilar yordam bermagan holatlarda): DBS (Miya chuqur stimulyatsiyasi): Talamusning ichki yadrolariga (VIM) elektrod o‘rnatiladi, bu qaltirash impulslarini mutloq bloklaydi. FUS (Fokuslangan ultratovush): Oxirgi yillardagi zamonaviy usul. Bosh suyagini ochmasdan, ultratovush to‘lqinlari bilan talamusning qaltirashga javobgar nuqtasi kuydiriladi.

Kasallik genetik bo‘lgani uchun uni butunlay oldini oluvchi usul yo‘q. Profilaktika xurujlarni (tremor kuchayishini) kamaytirishga qaratilgan: kofe, energetik ichimliklar va achchiq choylardan voz kechish, emotsional stresslardan qochish, uyqu rejimiga rioya qilish.