TIREOTOKSIKOZ TOSHKENTDA

Tireotoksikozning simptomlari organizm faoliyatining umumiy "tezlashishini" aks ettiradi va juda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bemorlar hatto tinch holatda ham doimiy, qiynoq beruvchi yurak urishi (taxikardiya), yurakda uzilishlar hissi va tana bo‘ylab pulsatsiyadan shikoyat qiladilar. Kuchaygan yoki hatto bo‘ri ishtahasi fonida vaznning keskin yo‘qolishi, doimiy issqlik hissi, kuchli terlash, qo‘llarda yoki butun tanada qaltiroq (tremor) xarakterlidir. Psixoemotsional soha jiddiy zarar ko‘radi: kuchli asabiylashish, yig‘loqilik, xavotir, betoqatlik va og‘ir uyqusizlik paydo bo‘ladi. Ko‘zlar tomonidan ko‘pincha ekzoftalm (ko‘z sohasining bo‘rtib chiqishi, "chaqchaygan ko‘zlar"), ko‘zlarning porlashi va kam pirpirashi kuzatiladi. Mushaklar holsizligi va tez-tez ich ketishi ham namoyon bo‘ladi.

Tireotoksikozning sabablari ko‘pincha autoimmun jarayonlar yoki qalqonsimon bezning o‘zidagi tarkibiy (strukturaviy) o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘ladi. 70–80% holatlarda bunga diffuz toksik urug‘ (Greyvs-Bazedov kasalligi) sabab bo‘ladi, unda immun tizimi bezni uzluksiz gormonlar ishlab chiqarishga majbur qiladigan antitelolarni ishlab chiqaradi. Boshqa keng tarqalgan sabablar sifatida funksional avtonomiya va tugunli toksik urug‘ (Plammer kasalligi) ishtirok etadi, bunda bezdagi alohida tugunlar nazoratsiz ravishda gormon ishlab chiqara boshlaydi. Shuningdek, ushbu sindrom tireoiditning (bez yallig‘lanishi) turli shakllarida, to‘qimalar yemirilganda, ba’zi dorilarni (masalan, amiodaron) qabul qilganda yoki qalqonsimon bezning sintetik gormonlari dozasi oshirib yuborilganda rivojlanishi mumkin.

Tireotoksikozning asoratlari hayotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf tug‘diradi. Eng xavflisi "tireotoksik yurak" bo‘lib, u xilpildoq aritmiya (yurakning tartibsiz urishi) bilan namoyon bo‘ladi va bu tromblar hamda insultlar hosil bo‘lish xavfini bir necha barobar oshiradi. Og‘ir yurak yetishmovchiligi rivojlanadi. Suyaklar tomonidan kalsiyning yuvilib ketishi hisobiga og‘ir osteoporoz rivojlanadi va bu sinishlarga olib keladi. Shuningdek, jigar yetishmovchiligi bilan yakunlanuvchi toksik gepatit yuzaga kelishi mumkin. Eng qo‘rqinchli va o‘limga olib keladigan asorat — tireotoksik kriz bo‘lib, unda qonga ulkan miqdorda gormonlarning to'satdan otilib chiqishi kuzatiladi. Bu esa tana haroratining 40 darajagacha ko‘tarilishi, kritik taxikardiya, gallyusinatsiyalar va komaga sabab bo‘ladi.

Klinikada simptomlarning namoyon bo‘lishiga qarab, tireotoksikoz rivojlanishining uchta asosiy bosqichi (shakli) farqlanadi: Subklinik bosqich — yashirin kechadi, yaqqol simptomlar bo‘lmaydi yoki minimal darajada namoyon bo‘ladi. Qon tahlillarida TTG darajasi pasaygan bo‘ladi, lekin erkin T3 va T4 gormonlari me’yor chegarasida saqlanadi. Ko‘pincha chek-ap paytida tasodifan aniqlanadi. Manifest (klinik yaqqol) bosqich — to‘liq klinik manzara bilan xarakterlanadi. Barcha odatiy simptomlar (ozish, taxikardiya, tremor) yorqin namoyon bo‘ladi. Qonda TTG nolgacha tushadi, erkin T3 va T4 esa sezilarli darajada yuqori bo‘ladi. Asoratlangan bosqich — gormonlarning ortiqcha miqdori ichki a’zolarning og‘ir distrofiya va dekompensatsiyasiga (faoliyatining ishdan chiqishiga) olib keladigan kritik faza. Ushbu bosqichda xilpildoq aritmiya, yurak yetishmovchiligi, yaqqol psixoz, jigarning og‘ir zararlanishi yoki miokard distrofiyasi qayd etiladi.

Tireotoksikozni uchta asosiy usul bilan davolash mumkin, ulardan birini tanlash shifokor tomonidan sindromning sababi va og‘irligiga qarab belgilanadi. Birinchi usul — dori-darmonlar bilan davolash (tireostatik terapiya): qalqonsimon bez tomonidan gormonlar ishlab chiqarilishini bloklaydigan maxsus preparatlar (tiamazol, propiltiouratsil) tayinlanadi. Kurs qonning qat’iy nazorati ostida 12 oydan 18 oygacha davom etadi. Ikkinchi usul — radioaktiv yod bilan terapiya ($^{131}I$): bemor bezning o‘ta faol hujayralarini tanlab yakson qiladigan izotopli kapsulani qabul qiladi. Uchinchi usul — jarrohlik (tireoidektomiya): urug‘ (zo‘b) o‘lchamlari katta bo‘lganda yoki onkologiyaga shubha bo‘lganda qalqonsimon bezni to‘liq yoki qisman olib tashlash amaliyoti o‘tkaziladi. Simptomatik ravishda yurakni himoya qilish uchun doimo beta-blokatorlar buyuriladi.

Tireotoksikozning profilaktikasi immun tizimi va qalqonsimon bezda buzilishlarni keltirib chiqaradigan omillarga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan. Asosiy qoida — tarkibida yod bo‘lgan preparatlar va biologik faol qo‘shimchalarni (BFQ/BAD) nazoratsiz, mustaqil qabul qilishdan saqlanish kerak, chunki moyilligi bor shaxslarda yodning ortiqcha miqdori "yod keltirib chiqargan" tireotoksikozni boshlab berishi mumkin. Og‘ir psixoemotsional stresslarni minimallashtirish, burun-tomoqning har qanday virusli va bakterial infeksiyalarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri davolash zarur. Qalqonsimon bez kasalliklariga irsiy moyilligi bo‘lgan shaxslar uchun yilda bir marta endokrinolog ko‘rigidan o‘tish va TTG uchun qon tahlili topshirish o‘ta muhimdir.