BUYRAKNING OG'IR KASALLIKLARIDA NEFREKTOMIYA AMALIYOTI TOSHKENTDA

Yaqqol gematuriya (siydikda yaqqol qon ko'rinishi): Siydikning qizarishi yoki quyuq qon laxtalari bilan ajralishi. Bu buyrak xavfli o'smasining eng birinchi va asosiy belgilaridan biridir. Doimiy simillagan og'riq: Kasallangan buyrak tomonda bel sohasida to'xtovsiz, simillab turuvchi va jismoniy harakatga bog'liq bo'lmagan og'riq. Qorin sohasida shish yoki o'sma sezilishi: Kasallik o'tib ketgan davrda yirik o'sma yoki gidronefroz tufayli kattalashgan buyrak qorin devori orqali qo'l bilan paypaslab seziladi. Umumiy intoksikatsiya va o'sma belgilari: Sababsiz tez ozib ketish, doimiy holsizlik, ishtaha yo'qolishi va shamollash belgilarsiz tana haroratining uzoq vaqt davomida 37.2–37.8 °C atrofida ko'tarilib yurishi. Doimiy yuqori qon bosimi: Oddiy dori-darmonlar yordamida tushirish qiyin bo'lgan o'ta yuqori qon bosimi. Yuz va oyoqlardagi shishlar: Buyrakning filtrlash qobiliyati pasayib, organizmda ortiqcha suyuqlik to'planib qolayotganidan dalolat beradi.

Xavfli o'smalar (buyrak saratoni): Genetik mutatsiyalar, kashandalik (tamaki chekish), kimyoviy zaharli moddalar bilan uzoq vaqt ishlash va semizlik buyrak saratonining rivojlanishiga sabab bo'ladi. O'tkazib yuborilgan siydik-tosh kasalligi: Siydik oqishini doimiy to'sib turuvchi yirik marjonli toshlar va surunkali yallig'lanish oqibatida buyrak to'qimasining butunlay qurib qolishi (nefroskleroz). Og'ir yuqumli va yiringli jarayonlar: O'tkazib yuborilgan yiringli piyelonefrit, buyrak karbunkuli yoki buyrak tuberkulyozi natijasida a'zo to'qimalarining chirib yemirilishi. Og'ir shikastlanishlar (travmalar): YTH (avariya) yoki balandlikdan yiqilish natijasida buyrak va uning qon tomirlarining uzilishi hamda kuchli qon ketishi. Tug'ma nuqsonlar va polikistoz: Buyrak to'qimasining asta-sekin ishlamaydigan yirik kistalar (suyuqlik to'la pufakchalar) bilan almashinib qolishi. Og'ir nefrogon arterial gipertoniya: Buyrak arteriyasining torayishi oqibatida dori-darmonlar yordamida tushirib bo'lmaydigan, hayot uchun xavfli o'ta yuqori qon bosimining yuzaga kelishi.

Kuchli buyrak qon ketishi: O'smaning yirik qon tomirlarga o'sib kirishi natijasida to'satdan kuchli qon ketishi va gemorragik shok yuzaga kelishi mumkin. Yiringli urosepsis: Buyrakning yiringli yemirilishi oqibatida bakteriyalar va ularning toksinlari qon tizimiga o'tib, qon zaharlanishini va septik shokni keltirib chiqaradi. O'pka arteriyasi tromboemboliyasi (O'ATE): Buyrak saratonida o'smali tromblar buyrak venasi va pastki kavak venaga o'sib kiradi. Tromb parchasining uzilishi o'pka arteriyasini to'sib qo'yib, to'satdan o'limga olib keladi. O'smaning metastaz berishi: Davolashni kechiktirish saraton hujayralarining o'pka, suyaklar, bosh miya va jigarga tarqalib ketishiga sabab bo'ladi. Buyrakning yorilishi: Yiring (pionefroz) yoki siydik (gidronefroz) bilan haddan tashqari to'lib ketgan buyrak devorining yorilishi. Bu qorin bo'shlig'ida peritonit va siydik oqishini keltirib chiqaradi.

I bosqich: O'sma o'lchami 7 sm gacha bo'lib, u faqat buyrak kapsulasi ichida joylashgan bo'ladi. Ushbu bosqichda ko'pincha buyrakni to'liq emas, qisman olib tashlash (rezeksiya) imkoni mavjud. II bosqich: O'sma o'lchami 7 sm dan katta, ammo hali buyrak chegarasidan tashqariga chiqmagan. Ushbu bosqichda odatda radikal nefrektomiya (buyrakni butunlay olib tashlash) buyuriladi. III bosqich: O'sma buyrakning yirik qon tomirlariga (venalariga), buyrak atrofidagi yog' kletchatkasiga yoki yaqin atrofdagi limfa tugunlariga tarqaladi. Kengaytirilgan nefrektomiya talab etiladi. IV bosqich: O'sma buyrak atrofidagi parda (Gerota fassiyasi) chegarasidan chiqib, qo'shni a'zolarga (jigar, ichaklar) o'sib kiradi yoki uzoq a'zolarga (o'pka, suyaklar) metastaz beradi. Bu bosqichda operatsiya faqat bemor og'rig'ini kamaytirish yoki qon ketishini to'xtatish maqsadida o'tkaziladi.

Radikal nefrektomiya: Kasallangan buyrakni atrofidagi yog' kletchatkasi, buyrak usti bezi (zarurat bo'lsa) va yaqin atrofdagi limfa tugunlari bilan birgalikda butunlay olib tashlash. U ochiq yoki laparoskopik usulda bajariladi. Buyrak rezeksiyasi (qisman nefrektomiya): A'zoni saqlab qolishga qaratilgan operatsiya bo'lib, unda faqat o'sma joylashgan buyrak qismi sog'lom to'qima chegarasida kesib olinadi. O'sma kichik (4-7 sm gacha) bo'lganda yoki yagona buyrak zararlanganda qo'llaniladi. Laparoskopik nefrektomiya: Qorinda qilinadigan 3-4 ta kichik teshiklar orqali bajariladigan zamonaviy operatsiya. Bu usulda qon yo'qotish juda kam bo'ladi, og'riq deyarli sezilmaydi va bemor tezda (3-4 kunda) shifoxonadan javob beriladi. O'zbekiston xususiy klinikalarida laparoskopik buyrakni olib tashlash narxi o'rtacha 9 500 000 dan 16 000 000 so'mgacha baholanadi (bunga amaliyot murakkabligi va ishlatiladigan bir martalik moslamalar narxi ta'sir qiladi). Operatsiyadan keyingi dori-darmon davolash: Agar olib tashlangan o'sma xavfli bo'lsa, metastazlar va qaytalanishning oldini olish uchun maqsadli (target) terapiya, immunoterapiya yoki ximioterapiya muolajalari buyuriladi.

Tamaki chekishni tashlash: Kashandalik buyrak saratoni rivojlanishining eng asosiy va isbotlangan xavfli omillaridan biridir. Chekishni to'xtatish bu xavfni keskin kamaytiradi. Tana vaznini nazorat qilish va parhez: Buyraklarga ortiqcha yuklama beruvchi yog'li, qovurilgan taomlar va tuz iste'molini cheklash. Qandli diabet va semizlikning oldini olish. Yallig'lanish va toshlarni o'z vaqtida davolash: Piyelonefrit va siydik-tosh kasalligi rivojlanganda og'riqlarga chidab yurmaslik yoki o'zboshimchalik bilan davolanmaslik lozim. Toshlarni o'z vaqtida maydalab tushirish buyrakni chirishdan va qurib qolishdan asraydi. Etarli miqdorda toza suv ichish: Buyraklarni tuz va toksinlardan tabiiy ravishda tozalab turish uchun har kuni kamida 1.5–2 litr toza suv ichish lozim. Yillik tibbiy ko'rik (Check-up): Yilda bir marta buyraklarni ultratovush (UTT) tekshiruvidan o'tkazing va siydik tahlili topshiring. Bu buyrakdagi o'sma yoki toshni umuman og'riq bermayotgan boshlang'ich davrida aniqlab, a'zoni saqlab qolish imkonini beradi.