CHANOQ-SON BO'G'IM DISPLAZIYASI

Go‘daklarda chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasining asosiy belgilari tashqi ko‘rikda yaqqol namoyon bo‘ladi. Bular orasida dumba va son burmalarining assimetriyasi birinchi navbatda ko‘zga tashlanadi, bunda bola qorniga yotqizilganda teridagi chiziqlar va burmalar bir xil chiziqda turmaydi. Yana bir muhim belgi — kasallangan tomondagi oyoqni chetga ochishning cheklanganligidir; bola chalqancha yotqizilib, tizzalari bukilgan holda oyoqlari ikki chetga ochilganda, zararlangan oyoq yerga yetib bormaydi. Shuningdek, bo‘g‘imni harakatlantirganda yoki oyoqni ochganda son suyagi boshi o‘z joyiga tushishi sababli "qarsillash" yoki chertish signali (Marx-Ortolani belgisi) eshitiladi yoki shifokor qo‘liga bilinadi. Kasallikning og‘irroq shakllarida bir oyoq ikkinchisidan vizual ravishda qisqaroq bo‘lib ko‘rinadi. Bola yura boshlaganda esa oqsoqlanish yoki ikki tomonlama displaziyada "o‘rdaksimon" chayqalib yurish kuzatiladi.

Основной причиной развития дисплазии тазобедренного сустава является генетическая предрасположенность, когда дефекты развития суставов передаются по наследству. Огромную роль играет тазовое или ягодичное предлежание плода, при котором механически ограничивается подвижность ног ребенка в утробе матери. Также сильное влияние оказывает гормональный фон матери: избыток прогестерона на поздних сроках расслабляет связочный аппарат плода, делая сустав нестабильным. К дополнительным неблагоприятным факторам относятся маловодие, многоплодная беременность, плотный тонус матки при первой беременности, дефицит витаминов группы B и E у беременной, а также традиционное тугое выпрямленное пеленание новорожденного.

Chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasi vaqtida aniqlanib davolanmasa, bola ulg‘aygani sari juda og‘ir asoratlarni keltirib chiqaradi. Eng asosiy va xavfli asoratlardan biri — displastik koksartroz (bo‘g‘im artrozi) bo‘lib, u 20-30 yoshlardayoq bo‘g‘im tog‘ayining yemirilib, kuchli og‘riq berishiga va harakatning butunlay cheklanishiga sabab bo‘ladi. Oyoq uzunliklarining har xilligi sababli tana og‘irlik markazi buziladi, bu esa umurtqa pog‘onasining qiyshayishiga (skolioz) va chanoq suyaklarining noto‘g‘ri rivojlanishiga olib keladi. Uzoq muddat davolanmagan og‘ir chiqishlarda son suyagi yangi joyda noto‘g‘ri bo‘g‘im (neoartroz) hosil qiladi. Shuningdek, vaqt o‘tishi bilan zararlangan oyoq mushaklari ingichkalashib ketadi (atrofiya yuz beradi) va odam surunkali og‘riqlar bilan yashashga majbur bo‘ladi.

Chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasi patologik o‘zgarishlarning chuqurligiga qarab uchta asosiy bosqichga ajratiladi. Birinchi bosqich — Predvix (Displaziya) deb ataladi. Bunda chanoq kosachasi va son suyagining rivojlanishi kechikkan yoki buzilgan bo‘ladi, biroq son suyagi boshi o‘zining anatomik o‘rnidan hali siljimagan bo‘ladi. Ikkinchi bosqich — Podvix (Nimchiqish) deb yuritiladi. Bu bosqichda bo‘g‘im boylamlarining bo‘shligi sababli son suyagi boshi chanoq kosachasiga nisbatan biroz yuqoriga va chetga siljigan bo‘ladi, lekin hali bo‘g‘im bo‘shlig‘idan butunlay chiqib ketmagan bo‘ladi. Uchinchi bosqich — Vix (Tug‘ma chiqish) deb ataladi va bu kasallikning eng og‘ir shaklidir. Bunda son suyagi boshi chanoq kosachasidan butunlay tashqariga chiqib ketadi va mushaklar qisqarishi natijasida yanada yuqoriga ko‘tarilib, o‘z holatini yo‘qotadi.

Chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasini davolashda asosiy maqsad son suyagi boshini chanoq kosachasi ichida to‘g‘ri ushlab turish va bo‘g‘imning normal rivojlanishi uchun sharoit yaratishdir. Davolash qanchalik erta, ya'ni hayotining dastlabki haftalarida boshlansa, natija shunchalik yaxshi bo‘ladi. Konservativ (operatsiyasiz) davolash asosan go‘daklarda qo‘llaniladi va bolaning oyoqlarini qurbaqa holatida (ikki chetga ochilgan va bukilgan) ushlab turuvchi maxsus ortopedik moslamalardan iborat. Bularga Pavlik uzangilari, Frejka yostiqchasi yoki keng shinalar kiradi. Shuningdek, erkin yo‘rgaklash, bo‘g‘im atrofidagi mushaklarni mustahkamlash uchun maxsus davolash gimnastikasi (LFK) va massaj buyuriladi. Qon aylanishini va suyaklanishni yaxshilash uchun parafin applikatsiyalari hamda kalsiy va fosfor moddalari bilan elektroforez kabi fizioterapevtik muolajalar o‘tkaziladi. Jarrohlik (operatsiya) yo‘li bilan davolash esa konservativ davo yordam bermagan og‘ir holatlarda yoki kasallik 1-2 yoshdan keyin juda kech aniqlanganda qo‘llaniladi. Operatsiyada son suyagi ochiq usulda joyiga solinadi va chanoq suyaklari plastikasi qilinadi. Voyaga yetgan bemorlarda yagona chora ko‘pincha yemirilgan bo‘g‘imni sun'iy protezga almashtirish (endoprotezlash) hisoblanadi.

Chanoq-son bo‘g‘imi displaziyasining oldini olish tug‘ruqxonadanoq boshlanishi kerak. Eng asosiy profilaktika chorasi — bolani aslo "soldatcha" usulida, oyoqlarini cho‘zib, qattiq yo‘rgaklamaslikdir. Bolaning oyoqlari erkin harakatlanishi, bukilishi va ikki chetga ochilishi uchun keng yoki erkin yo‘rgaklash usulidan foydalanish zarur. Bolani slinglarda, keng tagliklarda (pamperslarda) oyoqlarini ochgan holda ko‘tarib yurish ham profilaktika vazifasini o‘taydi. Homilador ayollar homiladorlik davrida ginekolog nazoratida bo‘lib, to‘g‘ri va vitaminlarga boy taomlarni iste'mol qilishlari shart. Eng muhimi, har bir bola tug‘ilgandan so‘ng birinchi oy ichida profilaktik tarzda UTT (UZI) tekshiruvidan o‘tkazilishi va ortoped shifokor ko‘rigidan joyida o‘tishi shart, bu kasallikning yashirin shakllarini ham erta aniqlash imkonini beradi.